Cơ sở pháp lý và mục đích ban hành
Công văn 250/TANDTC-PC năm 2026 do Tòa án nhân dân tối cao ban hành nhằm tháo gỡ những khó khăn phát sinh trong thực tiễn xét xử các vụ án tranh chấp về thừa kế. Văn bản này được xây dựng dựa trên nền tảng của Bộ luật Dân sự 2015 — trong đó Điều 609 xác lập quyền thừa kế của cá nhân — cùng các quy định tố tụng tại Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, cụ thể là Điều 192 (về thụ lý đơn khởi kiện) và Điều 39 (về thẩm quyền của tòa án theo lãnh thổ). Bên cạnh đó, Công văn còn viện dẫn Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP ngày 05/5/2017 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, vốn hướng dẫn chi tiết về các trường hợp trả lại đơn khởi kiện. Việc kết hợp các căn cứ nêu trên giúp thống nhất cách hiểu và áp dụng pháp luật giữa các tòa án địa phương, tránh tình trạng mỗi nơi giải quyết một kiểu đối với cùng một loại vướng mắc.
Nhìn chung, Công văn 250 tập trung giải đáp hai nhóm vấn đề mà nhiều tòa án cấp huyện, cấp tỉnh thường gặp phải trong quá trình thụ lý và xét xử: một là yêu cầu về tài liệu, chứng cứ khi khởi kiện liên quan đến di sản; hai là việc xác định tòa án có thẩm quyền giải quyết khi tài sản tranh chấp là bất động sản.
Minh họa: Thừa kế & di chúc — Ảnh: Design: The government of the State of Vi · Public domain
Về yêu cầu tài liệu chứng minh di sản khi khởi kiện
Một trong những vướng mắc phổ biến nhất là trường hợp người khởi kiện yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản gắn liền với di sản do người đã mất để lại, nhưng tại thời điểm nộp đơn lại chưa có trong tay giấy tờ, tài liệu chứng minh cụ thể rằng người chết có để lại khối tài sản đó. Theo hướng dẫn tại Công văn 250, đây không phải là lý do để tòa án từ chối thụ lý vụ án. Nói cách khác, việc thiếu chứng cứ ngay từ đầu không đồng nghĩa với việc đơn khởi kiện bị coi là không đủ điều kiện xem xét.
Thay vào đó, tòa án vẫn tiến hành nhận đơn và mở thủ tục thụ lý theo đúng trình tự quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Sau khi thụ lý, tòa án có trách nhiệm yêu cầu bên khởi kiện tiếp tục bổ sung tài liệu, chứng cứ nhằm làm rõ và chứng minh cho yêu cầu của mình trong suốt quá trình giải quyết vụ án. Cách tiếp cận này bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân không bị cản trở chỉ vì những khó khăn khách quan trong việc thu thập giấy tờ về di sản — vốn là tình huống khá thường gặp trong thực tế, nhất là khi tài sản đã qua nhiều thế hệ hoặc giấy tờ gốc bị thất lạc.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là nghĩa vụ chứng minh được miễn trừ hoàn toàn. Người khởi kiện vẫn phải chủ động phối hợp, cung cấp thêm chứng cứ theo yêu cầu của tòa án trong từng giai đoạn tố tụng; nếu không thực hiện, kết quả giải quyết vụ việc có thể bị ảnh hưởng bất lợi.
Về thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế là bất động sản
Vướng mắc thứ hai xoay quanh việc xác định tòa án nào có thẩm quyền thụ lý khi đối tượng tranh chấp thừa kế là bất động sản. Theo nguyên tắc chung được Công văn 250 nhắc lại, tòa án có thẩm quyền giải quyết là tòa án nơi cư trú hoặc nơi làm việc của bị đơn. Đây là nguyên tắc xác định thẩm quyền theo lãnh thổ phù hợp với quy định tại Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Điểm đáng chú ý là Công văn cũng thừa nhận một ngoại lệ: nếu các đương sự đã có thỏa thuận bằng văn bản, thống nhất lựa chọn tòa án nơi cư trú của nguyên đơn để giải quyết vụ việc, thì tòa án đó cũng được xác định là có thẩm quyền thụ lý. Quy định này tạo điều kiện linh hoạt cho các bên trong tranh chấp, đặc biệt khi bị đơn cư trú ở địa phương xa hoặc việc di chuyển gây bất tiện cho quá trình tố tụng, miễn là có sự đồng thuận rõ ràng, thể hiện bằng văn bản giữa các bên.
Đối với những tranh chấp liên quan đến hợp đồng có nội dung về quyền sử dụng đất — vốn thường phát sinh song song hoặc đan xen với tranh chấp thừa kế bất động sản — Công văn 250 khẳng định việc xác định thẩm quyền giải quyết vẫn phải tuân theo các quy định chung của Bộ luật Tố tụng dân sự, không có ngoại lệ riêng biệt nào khác áp dụng cho nhóm tranh chấp này.
Trình tự các bước khởi kiện tranh chấp thừa kế
Dựa trên nội dung hướng dẫn nêu trên, quá trình khởi kiện một vụ tranh chấp thừa kế tại tòa án thường trải qua các bước cơ bản sau:
- Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện: Người khởi kiện soạn đơn khởi kiện, đồng thời tập hợp các tài liệu, giấy tờ có thể chứng minh quyền, lợi ích hợp pháp của mình liên quan đến di sản thừa kế đang tranh chấp.
- Nộp đơn tại tòa án có thẩm quyền: Căn cứ vào nguyên tắc xác định thẩm quyền theo nơi cư trú, làm việc của bị đơn (hoặc theo thỏa thuận bằng văn bản nếu có), người khởi kiện nộp hồ sơ tại tòa án tương ứng.
- Tòa án thụ lý và yêu cầu bổ sung chứng cứ: Ngay cả khi hồ sơ ban đầu chưa đầy đủ tài liệu chứng minh di sản, tòa án vẫn tiến hành thụ lý, sau đó yêu cầu đương sự tiếp tục cung cấp thêm chứng cứ cần thiết trong quá trình giải quyết.
- Giải quyết vụ án theo trình tự tố tụng: Trên cơ sở hồ sơ, chứng cứ đã được bổ sung, tòa án tiến hành các thủ tục tố tụng dân sự để xem xét, phán quyết về vụ tranh chấp thừa kế theo đúng quy định pháp luật hiện hành.
Một số điểm cần lưu ý đối với người khởi kiện
Mặc dù việc thiếu chứng cứ ban đầu không cản trở việc thụ lý vụ án, người khởi kiện vẫn nên chủ động chuẩn bị hồ sơ càng đầy đủ càng tốt trước khi nộp đơn, nhằm rút ngắn thời gian giải quyết và hạn chế rủi ro trong suốt quá trình tố tụng. Việc chậm trễ hoặc không cung cấp được chứng cứ bổ sung theo yêu cầu của tòa án có thể tác động trực tiếp đến kết quả cuối cùng của vụ việc.
Ngoài ra, cần đặc biệt lưu tâm đến yếu tố thời hiệu khởi kiện. Theo quy định pháp luật hiện hành được đề cập trong nội dung giải đáp, thời hiệu để khởi kiện yêu cầu giải quyết tranh chấp thừa kế là 10 năm, tính từ thời điểm mở thừa kế. Nếu để quá thời hạn này mà không khởi kiện, quyền yêu cầu tòa án giải quyết có thể không còn được bảo đảm theo đúng trình tự thông thường. Vì vậy, các bên liên quan nên chủ động rà soát thời điểm phát sinh quyền thừa kế, đối chiếu với mốc thời hiệu nêu trên để có hướng xử lý kịp thời, tránh bị động khi phát sinh tranh chấp trên thực tế.
Nhìn chung, Công văn 250/TANDTC-PC năm 2026 góp phần làm rõ hai điểm thường gây lúng túng trong thực tiễn xét xử: trách nhiệm thụ lý của tòa án khi chứng cứ về di sản chưa đầy đủ, và cách xác định thẩm quyền giải quyết đối với tranh chấp thừa kế bất động sản. Đây là cơ sở tham khảo hữu ích giúp người dân hiểu rõ hơn quyền và nghĩa vụ của mình khi tham gia vào một vụ kiện liên quan đến thừa kế.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
