Khung pháp lý điều chỉnh
Nền tảng pháp lý để xử lý các hành vi vi phạm trong giai đoạn dịch bệnh được quy định trong nhiều công cụ pháp luật chủ chốt. Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 được ban hành ngày 27/11/2015 và sau đó được sửa đổi, bổ sung theo Luật số 12/2017/QH14 (ngày 20/6/2017) cấp định quyền và trách nhiệm trong xử lý hình sự các tội phạm phát sinh trong bối cảnh đại dịch. Các điều khoản quan trọng bao gồm Điều 174 (những hành vi gian dối nhằm mục đích chiếm lấy tài sản), Điều 192 (sản xuất và lưu thông sản phẩm kém chất lượng giả mạo là thuốc hoặc các mặt hàng khác), Điều 196 (hành vi thao túng thị trường), Điều 265 (vi phạm tiêu chuẩn về bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước dịch bệnh), và Điều 288 (sử dụng không hợp pháp công nghệ thông tin để truyền đạt thông tin).
Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm số 03/2007/QH12 ngày 21/11/2007 thiết lập các yêu cầu cơ bản về trách nhiệm của các tổ chức và cá nhân trong việc tuân thủ các biện pháp phòng ngừa, bao gồm nghĩa vụ công khai tình trạng sức khỏe, tuân thủ các quyết định cách ly, và chấp hành các chỉ dẫn từ các cơ quan quản lý y tế có thẩm quyền.
Ở cấp độ hành chính, Nghị định số 117/2020/NĐ-CP (ngày 28/9/2020) của Chính phủ xác định các mức xử phạt hành chính trong lĩnh vực y tế đối với những trường hợp từ chối áp dụng các biện pháp phòng ngừa, khai báo thông tin sức khỏe không đúng sự thật, và loan truyền các thông tin sai lệch về tình hình bệnh dịch trong phạm vi xử lý hành chính. Nghị định số 144/2021/NĐ-CP (ngày 31/12/2021) mở rộng phạm vi xử phạt hành chính để bao gồm những hành vi đưa ra thông tin không chính xác mà chưa đạt đến mức độ cần thiết để khởi tố hình sự.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Hành vi vi phạm tiêu chuẩn phòng chống bệnh truyền nhiễm
Trong khoảng thời gian dịch bệnh diễn ra, rất nhiều cá nhân không tuân thủ các biện pháp bắt buộc. Những hành vi như cố tình tránh né hoặc không thực hiện các yêu cầu cách ly theo chỉ định, cung cấp các thông tin sức khỏe không phản ánh sự thật, từ chối tuân thủ các hạn chế liên quan đến tập hợp đông người đầu tiên sẽ bị xử phạt dưới dạng hành chính theo các quy định tại Nghị định số 117/2020/NĐ-CP.
Tuy nhiên, khi những hành vi này dẫn đến những hệ quả nặng nề như sự lây lan của bệnh tính tới các cá nhân khác, những tổn thương về thể chất, nguy hiểm đến tính mạng, hoặc mất mát về tài chính, người thực hiện có thể phải đối mặt với truy tố hình sự liên quan đến Điều 265 Bộ luật Hình sự. Mức xử phạt cho loại tội này có thể bao gồm tiền phạt tối đa 200 triệu đồng hoặc tù hạn lên tới 12 năm, phụ thuộc vào tính chất và mức độ của những tổn thất tạo ra.
Tội phạm khai thác tình hình khủng hoảng y tế
Một nhóm hành vi phổ biến khác liên quan đến việc sử dụng dịp bệnh tính để tăng giá cả hàng hóa thiết yếu, lợi dụng nhu cầu khẩu trang, dung dịch khử trùng, hoặc thiết bị y tế bằng cách gán thêm giá trị không hợp lý nhằm tạo lợi nhuận bất thường. Những hành vi này được pháp luật xem xét dưới ánh sáng của Điều 196 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tiền lên tới 300 triệu đồng hoặc tù hạn tối đa 5 năm. Trong những trường hợp lợi nhuận bất thường được tạo ra ở quy mô rộng lớn, khung hình phạt tối cao có thể đạt 15 năm phạt tù, cùng với các hình phạt bổ sung như xử phạt tiền thêm, lệnh cấm giữ chức vụ, hoặc cấm thực hiện hoạt động kinh doanh cụ thể trong khoảng thời gian xác định.
Sản xuất và phân phối khẩu trang không đạt tiêu chuẩn, nước rửa tay giả, các loại thuốc điều trị không chính hãng, hoặc thiết bị y tế không bảo đảm độ an toàn được pháp luật xem là những hành vi đặc biệt nguy hiểm. Những người thực hiện những hành vi này có thể bị truy tố theo Điều 192 Bộ luật Hình sự. Đối với những sản phẩm giả mạo là thuốc điều trị hoặc thuốc ngừa, mức xử phạt tiền có thể lên tới 500 triệu đồng hoặc tù hạn cao nhất 15 năm, thậm chí có thể là tù chung thân nếu tạo ra những hậu quả hết sức đáng kể; ngoài ra, người vi phạm còn phải chịu xử phạt tiền bổ sung, tịch thu tài sản, hoặc các lệnh cấm hành nghề. Trong những tình huống sản phẩm nhập vào trái phép qua đường bộ cận biên, người vi phạm còn có thể đối mặt với các cáo buộc bổ sung liên quan đến vận chuyển hàng cấm.
Thông tin sai lệch và hành vi lừa dối
Lan truyền các thông tin không đúng sự thật liên quan đến tình hình bệnh dịch trên các nền tảng mạng xã hội hoặc thông qua các phương tiện truyền thông khiến dân chúng cảm thấy lo lắng không có cơ sở hoặc làm ảnh hưởng đến ổn định xã hội có thể bị áp dụng xử phạt hành chính. Nếu những thông tin sai lệch này dẫn đến những hậu quả nặng nề, người chịu trách nhiệm về thông tin đó có thể bị truy tố hình sự, thường qua các quy định liên quan đến Điều 288 Bộ luật Hình sự (sử dụng trái pháp luật công nghệ thông tin hoặc hệ thống viễn thông), với mức phạt tiền tối đa 150 triệu đồng hoặc tù hạn tối đa 7 năm.
Trong giai đoạn dịch bệnh, một hình thức lừa dối phổ biến là sử dụng sự tin tưởng của công chúng để chiếm lấy tài sản thông qua những kênh gây quỹ từ thiện giả mạo, bán các vật tư y tế không thực tế, hoặc các phương thức tương tự. Những hành vi này cấu thành Tội lừa dối nhằm chiếm lấy tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự, với khung xử phạt dao động từ các hình phạt cải tạo không tước quyền tự do cho tới phạt tù lên tới 20 năm hoặc tù chung thân, phụ thuộc vào tổng giá trị tài sản bị chiếm lấy. Ngoài hình phạt chính, người vi phạm còn có thể bị áp dụng xử phạt tiền, tịch thu tài sản, cấm đảm nhiệm chức vụ công, cấm hành nghề, hoặc cấm thực hiện những loại công việc cụ thể.
Mức độ hình phạt cụ thể được xác định dựa trên bản chất và mức độ nguy hiểm của từng hành vi, những hậu quả thực tế đã phát sinh, cũng như sự hiện diện của những yếu tố làm tăng hoặc giảm trách nhiệm pháp lý theo các quy định của Bộ luật Hình sự.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
