Bối cảnh và căn cứ ban hành
Ngày 24/8/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 37/2026/QH16, xác lập cơ chế, chính sách đặc thù nhằm xử lý các sai phạm phát sinh trong lĩnh vực kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, cũng như trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là văn bản pháp lý quan trọng, đặt ra hướng tiếp cận khoan hồng đối với những trường hợp sai phạm xuất phát từ nỗ lực đổi mới, sáng tạo, không vì động cơ tư lợi cá nhân.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Năm điều kiện then chốt để không bị xử lý hình sự
Căn cứ Điều 5 Nghị quyết 37/2026/QH16, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các sai phạm liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nếu đồng thời thỏa mãn năm điều kiện dưới đây:
Thứ nhất, không có yếu tố tham nhũng. Người thực hiện hành vi không được có bất kỳ biểu hiện tham nhũng nào theo quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng và Bộ luật Hình sự; nội dung này phải được cơ quan có thẩm quyền xác nhận bằng văn bản.
Thứ hai, mục đích hướng đến lợi ích chung. Sai phạm phải xuất phát từ mong muốn phục vụ lợi ích của đất nước, dân tộc, cộng đồng, ngành, lĩnh vực hoặc địa phương, chứ không nhằm trục lợi cho cá nhân hay một nhóm người cụ thể.
Thứ ba, kết quả hoạt động đã thành hình và mang lại giá trị thực tiễn. Các dự án đầu tư, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hay việc ứng dụng khoa học, công nghệ liên quan phải đã được triển khai hoàn chỉnh và tạo ra hiệu quả kinh tế - xã hội thiết thực cho địa phương hoặc đất nước.
Thứ tư, không còn khiếu nại, tố cáo chưa được xử lý. Trường hợp phát sinh khiếu nại, tố cáo hợp lệ liên quan đến sai phạm, các khiếu nại, tố cáo đó phải đã được giải quyết dứt điểm theo đúng quy định pháp luật.
Thứ năm, không để lại thiệt hại tài sản chưa được khắc phục. Nếu hành vi vi phạm gây ra thất thoát hoặc lãng phí tài sản, toàn bộ hậu quả thiệt hại đó phải đã được bồi hoàn, khắc phục đầy đủ.
Chỉ khi cả năm điều kiện nêu trên được đáp ứng đồng thời, cơ quan tố tụng mới có căn cứ để không xử lý hình sự đối với sai phạm liên quan.
Phạm vi các nhóm vi phạm được điều chỉnh
Nghị quyết 37/2026/QH16 xác định rõ ba nhóm hành vi vi phạm thuộc phạm vi áp dụng:
- Vi phạm liên quan đến kinh tế nhà nước là các hành vi trái với quy định về quản lý, sử dụng tài sản công và vốn nhà nước, dẫn đến thiệt hại tài sản của Nhà nước hoặc làm ảnh hưởng đến trật tự quản lý kinh tế.
- Vi phạm liên quan đến kinh tế tư nhân bao gồm những hành vi trái quy định phát sinh trong quá trình đầu tư, sản xuất, kinh doanh, gây thiệt hại tài sản của Nhà nước hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
- Vi phạm trong lĩnh vực ứng dụng khoa học, công nghệ là hành vi trái quy định về ứng dụng khoa học, công nghệ, gây thiệt hại tài sản hoặc xâm phạm quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ của bên liên quan.
Việc phân loại rõ ràng ba nhóm này giúp xác định chính xác hành vi nào thuộc diện được xem xét áp dụng chính sách khoan hồng theo Nghị quyết.
Trình tự thực hiện khi đề nghị áp dụng chính sách
Để được xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự theo Nghị quyết 37/2026/QH16, cá nhân, tổ chức liên quan có thể thực hiện theo các bước sau:
- Rà soát và xác định hành vi vi phạm thuộc một trong ba nhóm nêu tại phần trên: kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ.
- Đối chiếu với năm điều kiện quy định tại Điều 5 Nghị quyết 37/2026/QH16 để đánh giá khả năng đáp ứng.
- Tập hợp hồ sơ, tài liệu chứng minh rằng từng điều kiện nêu trên đã được thỏa mãn đầy đủ, bao gồm văn bản kết luận của cơ quan có thẩm quyền về việc không có yếu tố tham nhũng, tài liệu chứng minh hiệu quả kinh tế - xã hội, hồ sơ giải quyết khiếu nại, tố cáo (nếu có), và chứng từ khắc phục thiệt hại (nếu có).
- Gửi hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền để được xem xét, thẩm định và ra quyết định giải quyết.
Một số điểm cần lưu ý
Chính sách quy định tại Nghị quyết 37/2026/QH16 mang tính đặc thù và có thể được hướng dẫn, cụ thể hóa thêm qua các văn bản dưới luật trong thời gian tới. Do đó, tổ chức, cá nhân liên quan nên thường xuyên theo dõi, cập nhật các quy định mới nhất để không bỏ lỡ thông tin quan trọng, tránh áp dụng sai quy định đã hết hiệu lực hoặc đã được điều chỉnh.
Việc chuẩn bị hồ sơ chứng minh đầy đủ, chính xác cho từng điều kiện là yếu tố quyết định để được xem xét áp dụng chính sách không truy cứu trách nhiệm hình sự. Ngược lại, nếu hồ sơ thiếu sót hoặc quy trình thực hiện không đúng, tổ chức, cá nhân có thể đối mặt với rủi ro pháp lý không mong muốn. Vì vậy, việc chủ động rà soát kỹ lưỡng từng điều kiện, đồng thời lưu trữ đầy đủ tài liệu, chứng từ liên quan ngay từ giai đoạn triển khai hoạt động, sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và tạo thuận lợi khi cần chứng minh trước cơ quan có thẩm quyền sau này.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
