Cơ sở pháp lý áp dụng
Việc xử lý hình sự đối với hành vi làm lây truyền vi rút HIV cho người khác được thực hiện dựa trên quy định tại Điều 148 Bộ luật Hình sự. Bên cạnh đó, Điều 8 Luật Phòng, chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS) cũng đặt ra các hành vi bị nghiêm cấm liên quan đến việc cố ý truyền HIV cho người khác, cũng như các hành vi kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV. Song song đó, Nghị định 90/2026/NĐ-CP quy định cụ thể mức xử phạt hành chính đối với các vi phạm về chống kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV. Ba văn bản này cùng tạo thành khung pháp lý đồng bộ, vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nhiễm HIV, vừa răn đe các hành vi cố ý gây lây nhiễm cho cộng đồng.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Các khung hình phạt cụ thể
Điều 148 Bộ luật Hình sự phân định hành vi lây truyền HIV thành hai mức độ xử lý, tương ứng với hai khung hình phạt khác nhau.
Khung hình phạt cơ bản: Người nào đã biết rõ bản thân đang nhiễm HIV mà vẫn cố ý thực hiện hành vi làm lây truyền vi rút này sang người khác thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm. Riêng trường hợp người bị lây nhiễm đã được biết rõ tình trạng nhiễm HIV của đối phương nhưng vẫn tự nguyện quan hệ tình dục thì không thuộc phạm vi xử lý của khung hình phạt này.
Khung hình phạt tăng nặng: Mức phạt tù được nâng lên từ 03 năm đến 07 năm nếu hành vi phạm tội rơi vào một trong các tình tiết sau đây:
- Gây lây nhiễm cho từ 02 người trở lên;
- Nạn nhân là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp đã thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 142 hoặc Điều 145 Bộ luật Hình sự;
- Nạn nhân là phụ nữ mà người phạm tội biết rõ đang mang thai;
- Nạn nhân là thầy thuốc hoặc nhân viên y tế đang trực tiếp chữa bệnh cho chính người phạm tội;
- Nạn nhân là người đang thi hành công vụ, hoặc việc lây nhiễm xuất phát từ lý do liên quan đến công vụ mà nạn nhân đảm nhiệm.
Song song với các mức chế tài hình sự nêu trên, pháp luật hiện hành cũng nghiêm cấm tuyệt đối mọi hành vi cố ý truyền HIV cho người khác, bao gồm cả hành vi đe dọa truyền HIV nhằm mục đích uy hiếp tinh thần người khác, cũng như mọi hình thức kỳ thị, phân biệt đối xử nhắm vào người nhiễm HIV trong đời sống xã hội.
Trình tự, thủ tục xử lý khi phát hiện hành vi vi phạm
Khi có căn cứ cho rằng một hành vi lây truyền HIV có dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 148 Bộ luật Hình sự, quá trình xử lý trên thực tế thường trải qua các bước cơ bản sau:
- Xác định dấu hiệu vi phạm: Đối chiếu hành vi thực tế đã xảy ra với các dấu hiệu cấu thành tội phạm được quy định tại Điều 148 Bộ luật Hình sự, để làm rõ có đủ căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự hay không.
- Thu thập tài liệu, chứng cứ: Tập hợp hồ sơ bệnh án, kết quả xét nghiệm, các tài liệu y tế có liên quan đến tình trạng nhiễm HIV, đồng thời ghi nhận lời khai của người biết sự việc hoặc nhân chứng liên quan.
- Gửi đơn tố giác, tố cáo: Người bị hại hoặc người phát hiện hành vi vi phạm nộp đơn đến cơ quan Công an hoặc Viện kiểm sát có thẩm quyền, đề nghị thụ lý và tiến hành điều tra vụ việc.
- Điều tra, xác minh và xử lý: Cơ quan chức năng tiến hành xác minh nội dung tố giác, thu thập bổ sung chứng cứ khi cần thiết, và ra quyết định xử lý theo đúng trình tự, thủ tục tố tụng hình sự hiện hành.
Những điểm cần lưu ý
Người thực hiện hành vi lây truyền HIV cho người khác có thể phải chịu trách nhiệm hình sự nếu cơ quan có thẩm quyền xác định được yếu tố "cố ý" trong hành vi — đây là dấu hiệu bắt buộc, mang tính quyết định để cấu thành tội danh quy định tại Điều 148 Bộ luật Hình sự. Trường hợp không chứng minh được yếu tố cố ý, hành vi có thể không đủ căn cứ để xử lý theo tội danh này.
Về mặt thời hiệu, người bị hại hoặc người phát hiện hành vi vi phạm cần đặc biệt lưu ý thời hạn tố cáo là 01 năm, tính kể từ ngày phát hiện được hành vi vi phạm. Nếu để quá thời hạn nêu trên mới thực hiện việc tố cáo, quá trình xem xét, xử lý vụ việc có thể gặp nhiều khó khăn hơn.
Để việc tố giác, tố cáo được cơ quan chức năng thụ lý thuận lợi, người trình báo nên chủ động chuẩn bị đầy đủ các loại giấy tờ, tài liệu cần thiết, bao gồm: đơn tố cáo hoặc đơn tố giác trình bày rõ diễn biến sự việc, các chứng cứ chứng minh hành vi vi phạm đã xảy ra, cùng với tài liệu, kết quả xét nghiệm xác nhận tình trạng nhiễm HIV của những người có liên quan. Hồ sơ càng được chuẩn bị đầy đủ, chặt chẽ ngay từ đầu thì quá trình điều tra, xác minh của cơ quan chức năng càng có cơ sở để tiến hành nhanh chóng và thuận lợi.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
