Cơ sở pháp lý
Nội dung dưới đây căn cứ vào Bộ luật Hình sự năm 2015 (Luật số 100/2015/QH13), đã được sửa đổi, bổ sung năm 2017, cụ thể là các quy định tại Điều 22, Điều 23 và Điều 24 về những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Đây là nhóm quy định điều chỉnh các tình huống mà một người tuy có hành vi gây thiệt hại nhưng không bị coi là phạm tội, bởi hành vi đó được thực hiện trong hoàn cảnh đặc biệt nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chính mình, của người khác hoặc của Nhà nước, cơ quan, tổ chức.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Phòng vệ chính đáng theo Điều 22
Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015 xác định phòng vệ chính đáng là việc một người chống trả lại hành vi đang xâm phạm trái pháp luật, nhằm bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của bản thân, của người khác, hoặc của Nhà nước, cơ quan, tổ chức. Sự chống trả này phải ở mức độ cần thiết, tức là đủ để ngăn chặn hoặc đẩy lùi hành vi xâm hại đang diễn ra, chứ không mang tính trả thù hay trừng phạt người xâm hại.
Để một hành vi được nhìn nhận là phòng vệ chính đáng, cần hội đủ một số điều kiện cơ bản: hành vi xâm hại phải đang hiện hữu, có thật và gây nguy hiểm trực tiếp đến quyền, lợi ích được pháp luật bảo vệ; hành vi chống trả phải nhằm mục đích ngăn chặn chính sự xâm hại đó; và mức độ chống trả cần tương xứng, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi xâm phạm. Khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện này, người thực hiện hành vi phòng vệ không phải chịu trách nhiệm hình sự, dù hành vi đó có gây thiệt hại cho người có hành vi xâm hại.
Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
Khoản 2 Điều 22 quy định về trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng – đây là tình huống người phòng vệ đã chống trả một cách rõ ràng thái quá, không còn tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm thực tế của hành vi xâm phạm. Nói cách khác, thiệt hại gây ra cho người có hành vi xâm hại vượt xa mức cần thiết để ngăn chặn sự xâm phạm đó.
Khi hành vi chống trả bị xác định là vượt quá giới hạn cho phép, người thực hiện hành vi vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, đây thường được xem xét là một tình tiết có ý nghĩa giảm nhẹ khi lượng hình, bởi xuất phát điểm của hành vi vẫn là nhằm tự vệ hoặc bảo vệ lợi ích hợp pháp trước một sự xâm phạm có thật, chứ không phải hành vi chủ động phạm tội. Việc xác định ranh giới giữa "cần thiết" và "vượt quá cần thiết" phụ thuộc vào đánh giá toàn diện các yếu tố như tính chất, mức độ, công cụ, phương tiện của hành vi xâm hại, tương quan giữa các bên, cũng như hoàn cảnh, thời điểm cụ thể xảy ra vụ việc.
Tình thế cấp thiết theo Điều 23
Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015 quy định về tình thế cấp thiết – là trường hợp một người, để tránh một thiệt hại đang đe dọa thực tế và lớn hơn cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc của Nhà nước, cơ quan, tổ chức, buộc phải gây ra một thiệt hại nhỏ hơn, trong khi không còn biện pháp nào khác để khắc phục. Khác với phòng vệ chính đáng vốn là sự chống trả lại hành vi xâm hại từ con người, tình thế cấp thiết thường phát sinh từ những nguy cơ khách quan như thiên tai, hỏa hoạn hay sự cố kỹ thuật.
Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không bị coi là tội phạm nếu thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại được ngăn ngừa và việc gây thiệt hại là lựa chọn cuối cùng, không thể tránh khỏi. Ngược lại, nếu thiệt hại thực tế gây ra vượt quá mức cần thiết để ngăn ngừa nguy cơ, tức vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, thì người gây thiệt hại vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự tương ứng với phần vượt quá đó.
Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội
Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015 điều chỉnh tình huống một người sử dụng vũ lực để bắt giữ người đang thực hiện hành vi phạm tội, trong bối cảnh không còn biện pháp nào khác khả thi hơn. Nếu việc sử dụng vũ lực ở mức cần thiết, phù hợp với hoàn cảnh, tính chất và mức độ nguy hiểm của người bị bắt giữ, thì hành vi gây thiệt hại phát sinh trong quá trình đó không bị coi là tội phạm.
Tuy nhiên, tương tự như phòng vệ chính đáng, nếu mức độ vũ lực được sử dụng vượt quá những gì hoàn cảnh bắt giữ đòi hỏi, gây ra thiệt hại không cần thiết cho người bị bắt giữ, thì người thực hiện hành vi vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự đối với phần thiệt hại vượt mức đó.
Ý nghĩa thực tiễn và lưu ý khi áp dụng
Việc phân định ranh giới giữa hành vi phòng vệ hợp pháp và hành vi vượt quá giới hạn cho phép, hay giữa gây thiệt hại đúng mức trong tình thế cấp thiết và gây thiệt hại vượt yêu cầu, trên thực tế không đơn giản. Cơ quan điều tra, truy tố, xét xử phải xem xét toàn bộ diễn biến vụ việc: nguồn gốc và tính chất của hành vi xâm hại hoặc nguy cơ; công cụ, phương tiện được sử dụng của các bên liên quan; tương quan sức khỏe, số lượng người tham gia; thời điểm, không gian xảy ra sự việc, cùng diễn biến tâm lý của người trong cuộc tại thời điểm hành động.
Đối với người rơi vào tình huống phải phòng vệ, xử lý tình thế cấp thiết hoặc tham gia bắt giữ người phạm tội, việc chủ động lưu giữ các chứng cứ liên quan – như hình ảnh, video, lời khai của người chứng kiến, dấu vết tại hiện trường – có ý nghĩa quan trọng để chứng minh tính hợp pháp và sự cần thiết của hành vi đã thực hiện. Ngay khi có thiệt hại xảy ra, việc trình báo kịp thời với cơ quan công an hoặc cơ quan có thẩm quyền tại địa phương cũng là bước cần thiết, giúp sự việc được ghi nhận và xác minh khách quan ngay từ đầu, tránh những bất lợi phát sinh do thiếu chứng cứ hoặc thông tin bị trình bày sai lệch theo thời gian.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
