Cơ sở pháp lý
Hành vi chiếm giữ trái phép tài sản của người khác được điều chỉnh bởi Điều 176 Bộ luật Hình sự hiện hành. Theo quy định này, cấu thành tội phạm được ghi nhận ở hai khung riêng biệt, phân theo giá trị tài sản bị chiếm giữ và tính chất của tài sản đó.
Khung thứ nhất (khoản 1) áp dụng cho người nào biết rõ tài sản không thuộc quyền sở hữu của mình nhưng cố tình không hoàn trả cho chủ sở hữu, người đang quản lý hợp pháp tài sản, hoặc không giao nộp cho cơ quan có trách nhiệm, đối với tài sản có giá trị từ 10.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng. Quy định cũng mở rộng phạm vi áp dụng tới trường hợp tài sản có giá trị dưới 10.000.000 đồng nhưng thuộc nhóm di vật, cổ vật, nếu tài sản đó bị giao nhầm cho người chiếm giữ hoặc do người này tự tìm được, nhặt được, bắt được. Điều kiện bắt buộc để hành vi bị coi là phạm tội là chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp hoặc cơ quan có thẩm quyền đã có yêu cầu nhận lại tài sản theo đúng trình tự pháp luật mà người đang giữ tài sản vẫn cố tình không trả. Mức chế tài cho khung này gồm phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm, hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.
Khung thứ hai (khoản 2) áp dụng đối với trường hợp tài sản bị chiếm giữ có giá trị từ 200.000.000 đồng trở lên, hoặc tài sản đó được xác định là bảo vật quốc gia bất kể giá trị định giá bằng tiền là bao nhiêu. Với khung này, hình phạt được nâng lên đáng kể, dao động từ 01 năm đến 05 năm tù giam.
Ngoài ra, đối với hành vi chiếm giữ tài sản chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm hình sự, ví dụ giá trị tài sản thấp hơn ngưỡng luật định, pháp luật vẫn có chế tài hành chính tương ứng được quy định tại Điều 18 Nghị định 282/2025/NĐ-CP.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Embassy of the Republic of Viet-Nam i · Public domain
Mức hình phạt cụ thể theo từng trường hợp
Có thể tóm lược mức xử lý theo hai hướng: hình sự và hành chính, tùy theo giá trị tài sản và các tình tiết đi kèm.
Nếu tài sản bị chiếm giữ có giá trị từ 10.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng, hoặc là di vật, cổ vật dù giá trị thấp hơn 10.000.000 đồng nhưng đáp ứng điều kiện nêu trên, người vi phạm đối diện với mức phạt tù tối đa là 02 năm, bên cạnh khả năng chỉ bị phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ nếu tính chất vụ việc không nghiêm trọng. Việc lựa chọn phạt tiền, cải tạo không giam giữ hay phạt tù do cơ quan tố tụng cân nhắc dựa trên nhân thân người phạm tội, thái độ khắc phục hậu quả và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ khác của vụ việc.
Khi giá trị tài sản đạt từ 200.000.000 đồng trở lên, hoặc tài sản chiếm giữ là bảo vật quốc gia, khung hình phạt chuyển sang mức tù giam bắt buộc, với biên độ từ 01 năm đến 05 năm. Đây là mức án đáng kể so với khung thứ nhất, phản ánh chính sách xử lý nghiêm khắc hơn đối với tài sản có giá trị lớn hoặc có ý nghĩa đặc biệt về mặt lịch sử, văn hóa của dân tộc.
Trường hợp hành vi giữ tài sản của người khác chưa đạt tới các ngưỡng nêu trên để truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan chức năng sẽ áp dụng biện pháp xử phạt vi phạm hành chính theo Điều 18 Nghị định 282/2025/NĐ-CP, với mức tiền phạt trong khoảng từ 2.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng, tùy vào mức độ và tính chất cụ thể của hành vi vi phạm.
Trình tự xử lý khi phát hiện hành vi chiếm giữ tài sản
Việc xử lý một vụ việc chiếm giữ trái phép tài sản trên thực tế thường trải qua các bước cơ bản sau đây.
Bước một, xác định giá trị tài sản bị chiếm giữ. Đây là căn cứ quan trọng nhất để phân biệt xử lý hành chính hay hình sự, cũng như xác định khung hình phạt áp dụng nếu vụ việc đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Việc định giá tài sản thường do cơ quan chuyên môn hoặc hội đồng định giá thực hiện theo yêu cầu của cơ quan điều tra hoặc cơ quan có thẩm quyền khác.
Bước hai, đánh giá xem hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay chưa. Nếu giá trị tài sản và các tình tiết khác chưa đáp ứng điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan có thẩm quyền sẽ ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tương ứng đã nêu ở trên.
Bước ba, trong trường hợp đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan điều tra tiến hành thụ lý, xác minh, khởi tố vụ án và khởi tố bị can theo trình tự tố tụng hình sự, làm cơ sở để truy tố và đưa vụ án ra xét xử theo đúng quy định pháp luật hiện hành.
Bước bốn, song song với việc xử lý người vi phạm, các bên liên quan cần thực hiện những biện pháp khắc phục hậu quả theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, trong đó bao gồm cả việc hoàn trả tài sản hoặc giá trị tương ứng cho chủ sở hữu hợp pháp.
Một số lưu ý dành cho người trong cuộc
Người bị chiếm giữ tài sản cần chủ động thu thập và lưu giữ đầy đủ tài liệu, chứng cứ chứng minh quyền sở hữu hợp pháp đối với tài sản, như hóa đơn, hợp đồng, giấy tờ chuyển nhượng hoặc các văn bản, chứng từ khác có giá trị pháp lý tương đương. Đây là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền lợi khi làm việc với cơ quan chức năng, cũng như trong suốt quá trình tố tụng nếu vụ việc được xử lý theo thủ tục hình sự.
Về phía người đang giữ tài sản của người khác, cần lưu ý rằng yếu tố cố tình không trả lại sau khi đã được yêu cầu chính là dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội danh này. Nếu chủ động hoàn trả tài sản ngay khi được yêu cầu, hoặc trước khi hành vi bị phát hiện, tính chất và mức độ vi phạm có thể được xem xét theo hướng có lợi hơn cho người đó.
Thời gian giải quyết một vụ việc có thể kéo dài khác nhau tùy theo mức độ phức tạp, số lượng tài sản liên quan, cũng như việc có phát sinh tranh chấp về quyền sở hữu hay không. Trong mọi trường hợp, các bên nên chủ động phối hợp với cơ quan có thẩm quyền, cung cấp thông tin và chứng cứ đầy đủ, kịp thời, để quá trình xử lý diễn ra thuận lợi và đúng theo quy định của pháp luật hiện hành.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
