Căn cứ pháp lý áp dụng
Hành vi cố ý truyền HIV cho người khác được điều chỉnh tại Điều 149 Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2017. Đây là tội danh riêng biệt, chỉ áp dụng khi hành vi không thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 148 Bộ luật Hình sự. Song song với Bộ luật Hình sự, Luật Phòng, chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS) năm 2006 — cụ thể tại Điều 8 và Điều 28 — cũng đặt ra khung pháp lý bổ trợ, quy định các hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực phòng, chống HIV/AIDS, làm căn cứ để xem xét đồng thời trách nhiệm hình sự, hành chính và dân sự khi có vi phạm xảy ra.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Các khung hình phạt đối với tội cố ý truyền HIV
Theo Điều 149 Bộ luật Hình sự, hình phạt được chia thành ba khung, tương ứng với tính chất, mức độ nguy hiểm và hậu quả thực tế của hành vi phạm tội.
Khung hình phạt cơ bản áp dụng cho người cố ý truyền HIV cho người khác mà không có các tình tiết định khung tăng nặng, với mức phạt tù từ 03 năm đến 07 năm.
Khung tăng nặng thứ nhất, mức phạt tù từ 07 năm đến 15 năm, được áp dụng khi hành vi phạm tội rơi vào một trong các trường hợp: có tổ chức; nhắm vào người đang thi hành công vụ hoặc xuất phát từ lý do liên quan đến công vụ của nạn nhân; nạn nhân là người dưới 18 tuổi; số nạn nhân từ 02 đến 05 người; người phạm tội lợi dụng nghề nghiệp của mình để thực hiện hành vi; hoặc hành vi gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%.
Khung tăng nặng cao nhất, mức phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân, được áp dụng khi thuộc một trong các trường hợp: nạn nhân là phụ nữ mà người phạm tội biết rõ đang mang thai; số nạn nhân từ 06 người trở lên; hành vi gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên; hoặc hành vi phạm tội dẫn đến việc nạn nhân tự sát.
Bên cạnh hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc cấm làm công việc nhất định trong thời hạn từ 01 năm đến 05 năm.
Các hành vi bị nghiêm cấm theo pháp luật phòng, chống HIV/AIDS
Điều 8 Luật Phòng, chống HIV/AIDS năm 2006 liệt kê hàng loạt hành vi bị pháp luật nghiêm cấm, tạo nền tảng để xác định trách nhiệm pháp lý khi phát sinh vi phạm liên quan đến HIV/AIDS. Các hành vi bị nghiêm cấm bao gồm: cố ý lây truyền hoặc truyền HIV cho người khác dưới bất kỳ hình thức nào; đe dọa truyền HIV cho người khác nhằm mục đích uy hiếp, gây sợ hãi; kỳ thị hoặc phân biệt đối xử với người nhiễm HIV; cha, mẹ bỏ rơi con chưa thành niên nhiễm HIV, hoặc người giám hộ bỏ rơi người được mình giám hộ nhiễm HIV; công khai họ tên, địa chỉ, hình ảnh của người nhiễm HIV khi không được phép; loan tin bịa đặt rằng một người nhiễm HIV trong khi người đó không nhiễm; bắt buộc người khác phải xét nghiệm HIV, trừ những trường hợp được pháp luật cho phép tại Điều 28 của Luật này; thực hiện truyền máu, chế phẩm máu hoặc ghép mô, bộ phận cơ thể có chứa HIV cho người khác; từ chối khám bệnh, chữa bệnh cho người bệnh chỉ vì biết hoặc nghi ngờ người đó nhiễm HIV; từ chối mai táng, hỏa táng thi thể hoặc hài cốt vì lý do liên quan đến HIV/AIDS; lợi dụng các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS để trục lợi cá nhân hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật khác; cùng các hành vi bị nghiêm cấm khác theo quy định pháp luật có liên quan.
Trình tự xử lý khi phát hiện hành vi vi phạm
Khi có căn cứ cho rằng một người đã thực hiện hành vi cố ý truyền HIV cho người khác, việc xử lý thường trải qua các bước cơ bản sau đây.
Bước đầu tiên là xác định hành vi có thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm quy định tại Điều 149 Bộ luật Hình sự hay không, trong đó đặc biệt lưu ý yếu tố lỗi cố ý của người thực hiện hành vi và hậu quả đã xảy ra trên thực tế.
Tiếp theo, người bị hại hoặc người phát hiện sự việc cần chủ động thu thập, lưu giữ các tài liệu, chứng cứ liên quan, chẳng hạn hồ sơ bệnh án, kết quả xét nghiệm, lời khai của người làm chứng, nhằm phục vụ cho quá trình xác minh sau này.
Sau khi có đủ thông tin ban đầu, cần trình báo với cơ quan công an hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền để được tiếp nhận, xác minh và thụ lý giải quyết theo trình tự, thủ tục tố tụng hình sự.
Trong quá trình giải quyết vụ việc, các bên liên quan cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, tài liệu theo yêu cầu của cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc tòa án có thẩm quyền.
Cuối cùng, nếu vụ việc được đưa ra xét xử, người liên quan tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập của tòa án để trình bày ý kiến, cung cấp chứng cứ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Ý nghĩa của quy định trong thực tiễn phòng, chống HIV/AIDS
Việc quy định riêng một tội danh với khung hình phạt nghiêm khắc cho hành vi cố ý truyền HIV thể hiện thái độ cứng rắn của pháp luật đối với những hành vi cố tình xâm hại sức khỏe, tính mạng người khác thông qua con đường lây nhiễm HIV. Đồng thời, việc kết hợp giữa chế tài hình sự tại Bộ luật Hình sự và hệ thống hành vi bị nghiêm cấm tại Luật Phòng, chống HIV/AIDS năm 2006 tạo thành một cơ chế pháp lý toàn diện, vừa trừng trị người cố ý gây hại, vừa bảo vệ quyền của người nhiễm HIV khỏi sự kỳ thị, phân biệt đối xử trái pháp luật. Đây là cơ sở quan trọng để cá nhân, tổ chức nhận diện đúng hành vi vi phạm, từ đó có biện pháp phòng ngừa và ứng xử phù hợp trong các tình huống liên quan đến HIV/AIDS.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
