Căn cứ pháp lý điều chỉnh
Việc xử lý hình sự đối với hành vi làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho động vật, thực vật hiện được quy định tại Điều 241 Bộ luật Hình sự năm 2015, nội dung đã được sửa đổi, bổ sung theo Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2025. Song song đó, đối với những vi phạm chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự, liên quan đến việc không tuân thủ quy định chung về phòng bệnh, chữa bệnh cho động vật, Nghị định 204/2026/NĐ-CP là văn bản quy định chế tài xử phạt hành chính tương ứng. Hai văn bản nêu trên tạo thành một khung pháp lý song hành: một bên xử lý bằng chế tài hình sự khi hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm, một bên xử lý bằng chế tài hành chính đối với các vi phạm ở mức độ chưa nghiêm trọng.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Các khung hình phạt chính theo Điều 241
Điều 241 Bộ luật Hình sự phân định ba khung hình phạt, tương ứng với tính chất, mức độ và hậu quả thực tế mà hành vi vi phạm gây ra.
Ở khung hình phạt thứ nhất, người thực hiện một trong các hành vi dưới đây có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 400.000.000 đồng, bị áp dụng hình thức cải tạo không giam giữ đến 03 năm, hoặc bị phạt tù từ 06 tháng đến 02 năm:
- Tự ý vận chuyển, hoặc để cho người khác vận chuyển, động vật, thực vật, sản phẩm có nguồn gốc từ động vật, thực vật hay các loại vật phẩm khác đang mang mầm bệnh hoặc đã nhiễm bệnh, ra vào khu vực đang được công bố có dịch;
- Đưa vào lãnh thổ Việt Nam, hoặc để cho việc đưa vào lãnh thổ Việt Nam, các loại động vật, thực vật, sản phẩm động vật, thực vật thuộc diện bắt buộc kiểm dịch, nhưng không tuân theo trình tự, thủ tục mà pháp luật đã ấn định;
- Thực hiện những hành vi khác, ngoài hai nhóm hành vi nêu trên, nhưng cũng dẫn đến hậu quả khiến dịch bệnh nguy hiểm lây lan trên động vật hoặc thực vật.
Khung hình phạt thứ hai áp dụng mức phạt tù từ 02 năm đến 05 năm, khi hậu quả của hành vi vi phạm gây thiệt hại về tài sản trong khoảng từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng, hoặc khiến cơ quan chức năng buộc phải công bố dịch ở mức thuộc thẩm quyền quyết định của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
Khung hình phạt thứ ba là khung nghiêm khắc nhất, với mức phạt tù từ 03 năm đến 07 năm, được áp dụng khi thiệt hại tài sản do hành vi vi phạm gây ra đạt từ 1.000.000.000 đồng trở lên, hoặc khi tính chất, quy mô của dịch bệnh buộc phải công bố dịch ở cấp độ thuộc thẩm quyền của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Hình phạt bổ sung có thể bị áp dụng
Bên cạnh các hình phạt chính nêu trên, pháp luật còn cho phép áp dụng thêm hình phạt bổ sung đối với người phạm tội. Cụ thể, người bị kết án theo Điều 241 có thể đồng thời bị phạt tiền bổ sung với mức từ 40.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc cấm làm một số công việc nhất định trong khoảng thời gian từ 01 năm đến 05 năm. Quy định về hình phạt bổ sung này nhằm hạn chế khả năng tái phạm, đặc biệt đối với những người giữ vị trí công tác hoặc theo đuổi ngành nghề có liên quan trực tiếp đến hoạt động chăn nuôi, trồng trọt, kiểm dịch hay xuất nhập khẩu động vật, thực vật.
Trình tự xử lý khi phát hiện hành vi vi phạm
Quá trình xử lý một vụ việc có dấu hiệu làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho động vật, thực vật thường trải qua các bước cơ bản sau đây.
Trước tiên, cơ quan chức năng cần xác định rõ hành vi cụ thể bị nghi ngờ có liên quan đến việc làm lây lan dịch bệnh, trên cơ sở đối chiếu với các dấu hiệu đã được liệt kê tại Điều 241 Bộ luật Hình sự.
Tiếp theo là giai đoạn xác minh, điều tra, trong đó cơ quan có thẩm quyền tiến hành thu thập tài liệu, chứng cứ liên quan nhằm làm rõ diễn biến, phạm vi và hậu quả thực tế của hành vi vi phạm.
Sau khi hoàn tất việc thu thập chứng cứ, hồ sơ vụ việc sẽ được lập và chuyển đến cơ quan có thẩm quyền để xem xét, xử lý theo đúng trình tự mà pháp luật quy định.
Cuối cùng, căn cứ vào tính chất và mức độ của hành vi, cơ quan có thẩm quyền sẽ áp dụng biện pháp xử lý phù hợp — có thể là truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự, hoặc xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 204/2026/NĐ-CP nếu hành vi chưa đến mức phải xử lý hình sự.
Một số điểm cần lưu ý
Hành vi vi phạm các quy định về phòng bệnh, chữa bệnh cho động vật tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý đáng kể, có thể dẫn đến việc bị áp dụng đồng thời cả hình phạt tù lẫn hình phạt tiền, tùy thuộc vào mức độ hậu quả thực tế gây ra.
Thời gian giải quyết một vụ việc cụ thể không cố định, mà phụ thuộc vào tính chất, mức độ phức tạp cũng như quy mô thiệt hại thực tế của từng trường hợp riêng biệt.
Đối với các cá nhân, tổ chức có liên quan, việc chủ động chuẩn bị đầy đủ giấy tờ, tài liệu chứng minh cho hoạt động của mình là điều cần thiết — vừa phục vụ cho quá trình xác minh, điều tra của cơ quan chức năng, vừa là cơ sở để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong suốt quá trình giải quyết vụ việc.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
