Căn cứ pháp lý của tội danh
Hành vi sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp đặc thù được hình sự hóa tại Điều 256a Bộ luật Hình sự năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025). Đây là quy định xác định ranh giới giữa việc xử lý hành chính thông thường đối với người sử dụng ma túy và việc truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi này lặp lại trong những giai đoạn pháp luật đã đặt ra yêu cầu cai nghiện, điều trị hoặc quản lý sau cai nghiện. Nói cách khác, điều luật không xử lý mọi hành vi sử dụng ma túy trái phép một cách chung chung, mà chỉ áp dụng cho những người đang ở trong các mốc thời gian chịu sự ràng buộc pháp lý cụ thể theo Luật Phòng, chống ma túy.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Các tình huống cấu thành tội phạm
Bộ luật quy định bốn nhóm thời điểm mà nếu một người tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy thì sẽ bị coi là phạm tội theo Điều 256a:
- Người đó đang trong khoảng thời gian phải cai nghiện ma túy, hoặc đang được điều trị nghiện bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy;
- Người đó đang trong giai đoạn bị quản lý sau khi đã hoàn thành cai nghiện ma túy;
- Người đó đang trong thời hạn 02 năm tính từ thời điểm kết thúc giai đoạn quản lý sau cai nghiện, đồng thời đang nằm trong diện quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy;
- Người đó đang trong thời hạn 02 năm kể từ khi tự ý bỏ dở quá trình cai nghiện tự nguyện hoặc bỏ dở việc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế.
Như vậy, yếu tố then chốt để cấu thành tội không chỉ nằm ở hành vi sử dụng ma túy, mà còn nằm ở bối cảnh pháp lý đi kèm — người sử dụng đang rơi vào một trong bốn mốc thời gian nêu trên, cho thấy họ đã từng được đưa vào diện cai nghiện, điều trị hoặc quản lý nhưng vẫn tiếp tục tái sử dụng.
Mức hình phạt theo quy định
Khi hành vi thỏa mãn một trong các điều kiện nêu trên, người vi phạm phải đối diện mức phạt tù từ 02 năm đến 03 năm. Trường hợp người này tái phạm — tức là đã từng bị xử lý theo Điều 256a nhưng vẫn tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy trong các mốc thời gian bị ràng buộc nêu trên — thì khung hình phạt sẽ được nâng lên, dao động từ 03 năm đến 05 năm tù giam. Sự chênh lệch giữa hai khung hình phạt này phản ánh chính sách xử lý nghiêm khắc hơn đối với các trường hợp tái diễn, nhằm tạo sức răn đe cần thiết và bảo đảm hiệu quả thực tế của các biện pháp cai nghiện, điều trị, quản lý sau cai đã được áp dụng trước đó.
Trình tự xử lý trên thực tế
Việc xử lý một vụ việc liên quan đến Điều 256a thường trải qua các bước cơ bản sau:
- Cơ quan chức năng tiến hành xác minh, điều tra nhằm làm rõ hành vi sử dụng trái phép chất ma túy, đồng thời xác định người vi phạm có đang thuộc một trong bốn mốc thời gian nêu tại điều luật hay không.
- Thu thập các tài liệu, chứng cứ liên quan như kết quả xét nghiệm, hồ sơ cai nghiện, quyết định quản lý sau cai nghiện... để lập hồ sơ vụ việc.
- Chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền để xem xét, quyết định việc khởi tố, truy cứu trách nhiệm hình sự theo đúng trình tự tố tụng quy định.
- Song song với quá trình xử lý hình sự, người vi phạm có thể phải tiếp tục hoặc bắt đầu lại các biện pháp cai nghiện, điều trị nghiện nếu cơ quan có thẩm quyền xét thấy cần thiết.
Quá trình nêu trên đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan điều tra, cơ quan quản lý về cai nghiện và các đơn vị y tế liên quan, nhằm bảo đảm xác định đúng, đủ tình trạng pháp lý của người bị xem xét trách nhiệm hình sự trước khi ra quyết định xử lý.
Một số lưu ý và hồ sơ cần chuẩn bị
Người từng trải qua quá trình cai nghiện, điều trị nghiện, hoặc đang nằm trong diện quản lý sau cai cần đặc biệt lưu ý các mốc thời hạn được quy định tại Điều 256a. Việc tái sử dụng ma túy trong những khoảng thời gian nêu trên có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, không chỉ là nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự mà còn để lại tiền án, tiền sự ảnh hưởng lâu dài đến học tập, công việc và đời sống sau này.
Để phục vụ cho việc xác minh và xử lý vụ việc, người liên quan hoặc gia đình nên chủ động chuẩn bị các loại giấy tờ như: xác nhận đã hoặc đang trong quá trình cai nghiện, hồ sơ bệnh án hoặc hồ sơ điều trị nghiện bằng thuốc thay thế, quyết định quản lý sau cai nghiện (nếu có), cùng các tài liệu khác chứng minh quá trình chấp hành các biện pháp cai nghiện, điều trị đã từng được áp dụng. Việc chuẩn bị đầy đủ, chính xác những tài liệu này không chỉ giúp cơ quan chức năng xác định đúng bối cảnh pháp lý của người liên quan, mà còn là căn cứ quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong suốt quá trình giải quyết vụ việc.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
