Căn cứ pháp lý
Quy định xử lý hình sự đối với hành vi xâm phạm an toàn công trình thủy lợi, đê điều và công trình phòng, chống thiên tai được nêu tại Điều 238 Bộ luật Hình sự năm 2015, nội dung điều luật này đã được điều chỉnh bởi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2017. Theo đó, tội danh này bao trùm hai nhóm hành vi: một là xâm phạm an toàn công trình thủy lợi, đê điều, công trình phòng, chống thiên tai; hai là vi phạm quy định về bảo vệ bờ, bãi sông. Đây là cơ sở pháp lý then chốt để xác định trách nhiệm hình sự khi cá nhân, tổ chức có hành vi tác động trái phép đến các công trình giữ vai trò bảo đảm an toàn cộng đồng trước thiên tai, lũ lụt.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Các nhóm hành vi cấu thành tội phạm
Điều 238 liệt kê năm nhóm hành vi mà nếu thực hiện, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Thứ nhất, dựng nhà ở hoặc công trình xây dựng khác một cách trái phép trong phạm vi hành lang bảo vệ công trình thủy lợi, đê điều hoặc công trình phòng, chống thiên tai — khu vực đất đai mà pháp luật buộc phải giữ nguyên hiện trạng để bảo đảm khả năng vận hành, ứng phó của công trình.
Thứ hai, có hành động làm hư hại, xuống cấp hoặc phá hủy công trình thủy lợi, đê điều, công trình phòng, chống thiên tai, khiến các công trình này suy giảm hoặc mất khả năng phát huy công năng vốn có.
Thứ ba, tiến hành khoan, đào để thăm dò, khảo sát địa chất hoặc khai thác đất, đá, cát, sỏi, các loại khoáng sản, nước ngầm mà không được cơ quan có thẩm quyền cho phép, gây ảnh hưởng đến kết cấu, nền móng của công trình.
Thứ tư, sử dụng vật liệu nổ, tạo ra vụ nổ hoặc gây cháy trong khu vực hành lang bảo vệ công trình thủy lợi, đê điều, công trình phòng, chống thiên tai mà không xin phép cơ quan quản lý.
Thứ năm, điều tiết, vận hành hồ chứa nước sai với quy trình kỹ thuật đã được phê duyệt, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn hồ đập, gây ngập lụt hạ du hoặc những hậu quả nghiêm trọng khác.
Mức chế tài áp dụng
Khi một trong các hành vi nêu trên gây ra hậu quả là thương tích, tổn hại đến sức khỏe của người khác hoặc gây thiệt hại về tài sản đạt tới ngưỡng mà điều luật quy định, người thực hiện hành vi có thể phải chịu một trong các hình thức xử lý sau: phạt tiền với mức từ 100.000.000 đồng đến 600.000.000 đồng; áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ với thời hạn tối đa 03 năm; hoặc bị phạt tù có thời hạn, dao động từ 03 tháng đến 02 năm.
Bên cạnh khung hình phạt cơ bản nêu trên, Điều 238 còn thiết lập các khung hình phạt tăng nặng, áp dụng cho những trường hợp có tính chất, mức độ nghiêm trọng hơn — chẳng hạn khi người vi phạm đã từng bị xử lý về hành vi tương tự nhưng vẫn tiếp tục tái phạm, khi hậu quả xảy ra là có người chết, hoặc khi thiệt hại về tài sản, công trình ở quy mô lớn. Trong những tình huống này, mức hình phạt sẽ nghiêm khắc hơn đáng kể so với khung phạt cơ bản.
Trình tự xử lý khi phát hiện hành vi vi phạm
Khi phát hiện hoặc nghi ngờ có hành vi xâm phạm an toàn công trình thủy lợi, đê điều, việc xử lý thường được thực hiện theo các bước cơ bản sau đây.
Bước một, xác định rõ hành vi cụ thể đã xảy ra cùng với mức độ, phạm vi thiệt hại thực tế hoặc nguy cơ gây thiệt hại đối với công trình và cộng đồng dân cư xung quanh.
Bước hai, thu thập, lưu giữ các tài liệu, chứng cứ có liên quan — có thể bao gồm hình ảnh, video, biên bản hiện trường, kết quả đo đạc, khảo sát — nhằm phục vụ cho việc xác minh sau này.
Bước ba, trình báo sự việc tới cơ quan quản lý công trình thủy lợi, đê điều tại địa phương hoặc cơ quan công an có thẩm quyền để được tiếp nhận, xử lý theo quy định.
Bước bốn, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, tài liệu theo yêu cầu của cơ quan chức năng trong quá trình xác minh, điều tra.
Bước năm, trường hợp vụ việc có dấu hiệu cấu thành tội phạm, các bước tố tụng hình sự tiếp theo — từ khởi tố, điều tra, truy tố đến xét xử — sẽ được tiến hành theo trình tự do pháp luật tố tụng hình sự quy định.
Một số điểm cần lưu ý
Việc bảo vệ công trình thủy lợi, đê điều và công trình phòng, chống thiên tai không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà còn là nghĩa vụ chung của mọi tổ chức, cá nhân sinh sống, hoạt động trong khu vực có công trình. Bất kỳ hành vi xâm phạm hành lang bảo vệ, dù xuất phát từ mục đích xây dựng, khai thác tài nguyên hay các hoạt động khác, đều tiềm ẩn nguy cơ làm mất an toàn công trình và đe dọa trực tiếp đến tính mạng, tài sản của người dân, đặc biệt trong mùa mưa bão.
Quy định pháp luật trong lĩnh vực này có thể được điều chỉnh, bổ sung theo thời gian để phù hợp với thực tiễn quản lý và yêu cầu phòng, chống thiên tai. Vì vậy, tổ chức, cá nhân cần thường xuyên cập nhật văn bản pháp luật hiện hành, đồng thời tuân thủ nghiêm các quy định về hành lang bảo vệ công trình nhằm tránh những hậu quả pháp lý không mong muốn.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
