Cơ sở pháp lý của tội danh
Tội vô ý làm chết người được quy định tại Điều 128 Bộ luật Hình sự, áp dụng cho những trường hợp một người gây ra cái chết cho người khác không phải do cố ý mà do sơ suất, thiếu thận trọng trong hành xử. Điều luật này ấn định hai mức chế tài tương ứng với mức độ hậu quả xảy ra.
Đối với trường hợp thông thường — làm chết một người — người phạm tội có thể bị áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ với thời hạn tối đa 03 năm, hoặc bị phạt tù với khung từ 01 năm đến 05 năm. Trường hợp hậu quả nghiêm trọng hơn, tức là hành vi vô ý dẫn đến cái chết của từ hai người trở lên, khung hình phạt sẽ tăng lên mức tù từ 03 năm đến 10 năm. Việc phân hóa khung hình phạt theo số lượng nạn nhân thể hiện nguyên tắc hình phạt tương xứng với mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Các yếu tố cấu thành tội phạm
Để một hành vi bị coi là phạm tội vô ý làm chết người theo Điều 128, cơ quan tố tụng cần xác định đầy đủ bốn yếu tố cấu thành sau đây.
Về chủ thể của tội phạm, đó phải là cá nhân đã đạt độ tuổi luật định và có đầy đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự tại thời điểm thực hiện hành vi.
Về khách thể, tội phạm này xâm phạm trực tiếp đến quyền được sống — một trong những quyền nhân thân cơ bản nhất của con người được pháp luật bảo vệ.
Về mặt khách quan, hành vi vi phạm có thể được thực hiện thông qua một hành động cụ thể hoặc thông qua sự không hành động, tức là bỏ mặc, không thực hiện nghĩa vụ đáng lẽ phải làm. Điểm mấu chốt là hậu quả chết người phải thực sự xảy ra và có mối quan hệ nhân quả với hành vi của người phạm tội; nếu hậu quả này chưa xảy ra, tội danh không thể cấu thành.
Về mặt chủ quan, đây chính là điểm phân biệt quan trọng nhất giữa tội vô ý làm chết người với tội giết người: người thực hiện hành vi không hề mong muốn và cũng không có ý thức để mặc cho hậu quả chết người xảy ra.
Phân biệt hai hình thức lỗi vô ý
Pháp luật hình sự ghi nhận hai dạng lỗi vô ý khác nhau, và việc xác định đúng dạng lỗi có ý nghĩa quan trọng trong quá trình đánh giá tính chất của hành vi.
Dạng thứ nhất là lỗi vô ý vì cẩu thả. Ở dạng này, người thực hiện hành vi hoàn toàn không lường trước được rằng hành động của mình có khả năng gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội, mặc dù theo yêu cầu thông thường thì họ buộc phải nhận thức được và hoàn toàn có đủ điều kiện để nhận thức được điều đó nếu cẩn trọng hơn.
Dạng thứ hai là lỗi vô ý do quá tự tin. Khác với dạng trên, ở đây người thực hiện hành vi đã nhận thức được khả năng hành vi của mình có thể gây ra hậu quả xấu, nhưng lại chủ quan cho rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra trên thực tế, hoặc tin rằng bản thân có thể ngăn chặn được hậu quả nếu nó xảy ra. Chính sự tự tin thái quá, thiếu căn cứ chắc chắn này là yếu tố cấu thành dạng lỗi thứ hai.
Việc phân biệt hai dạng lỗi nêu trên không làm thay đổi tội danh áp dụng, nhưng có thể là một trong những tình tiết được cơ quan xét xử cân nhắc khi lượng định mức hình phạt cụ thể trong khung đã định.
Trình tự xử lý vụ việc
Quá trình xử lý một vụ việc có dấu hiệu của tội vô ý làm chết người thường trải qua các bước cơ bản như sau.
Trước tiên, cơ quan chức năng cần xác minh, làm rõ hành vi cụ thể nào đã dẫn tới hậu quả chết người, đồng thời phân tích, đánh giá dạng lỗi — cẩu thả hay quá tự tin — của người thực hiện hành vi đó.
Tiếp theo là giai đoạn thu thập, củng cố chứng cứ, bao gồm lời khai của những người liên quan và nhân chứng, hồ sơ, kết luận giám định y khoa, biên bản khám nghiệm hiện trường cùng các tài liệu, vật chứng khác có giá trị chứng minh.
Sau khi đã có đầy đủ chứng cứ, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ đánh giá toàn diện mức độ hậu quả gây ra, trong đó số lượng nạn nhân tử vong là căn cứ trực tiếp để xác định vụ việc thuộc khung hình phạt nào trong hai khung đã nêu tại Điều 128.
Cuối cùng, hồ sơ vụ án được hoàn thiện và chuyển đến cơ quan có thẩm quyền để tiến hành các bước điều tra, truy tố, xét xử theo đúng trình tự tố tụng hình sự hiện hành.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
