Những cơ sở pháp lý quốc tế liên quan
Văn bản lập kế hoạch cho Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) ra đời năm 1998, chính thức hoạt động kể từ năm 2002. Tài liệu này định rõ phạm vi hoạt động của toà án và những nhóm tội ác mà nó có quyền xét xử. Cụ thể, ICC được phép theo đuổi bốn loại tội ác quốc tế có tính chất nghiêm trọng: sinh ra từ hành động tiêu diệt một nhóm người (diệt chủng), những hành vi vô nhân tính được thực hiện có tổ chức, tính chất hung bạo liên quan tới xung đột vũ trang, cũng như các hành động quân sự nhằm chiếm lấy lãnh thổ quốc gia khác.
Một nguyên lý then chốt gắn liền với hoạt động của ICC là nguyên tắc về bổ sung hay sự bổ trợ. Theo quy định này, toà án quốc tế chỉ có thể bước vào cuộc khi các cơ quan pháp lý có chức năng của các quốc gia liên quan hoặc không muốn, hoặc không đủ năng lực để tiến hành các bước điều tra, truy cứu đối với các hành vi vi phạm pháp luật quốc tế một cách có hiệu lực và bền vững. Điều này đảm bảo rằng ICC không ngang bằng với tòa án cấp cao nhất mà là một cơ chế hỗ trợ cuối cùng.
Các thỏa thuận, hiệp ước ở cấp độ toàn cầu liên quan tới việc một quốc gia hỗ trợ pháp lý cho quốc gia khác trong lĩnh vực hình sự cũng như các sắc lệnh về dẫn độ người bị cáo buộc là những công cụ pháp lý quan trọng. Chúng tạo nền móng cho sự phối hợp giữa các chính phủ khi điều tra, tập hợp tài liệu chứng minh, và chuyển giao các cá nhân phạm tội trong những vụ án có yếu tố liên quan tới nhiều nước.
Hệ thống pháp lý ở Malaysia và Cộng hòa Hàn Quốc cũng quy định cách thức mà các cơ quan chức năng có thể điều tra và truy tố hành vi phạm tội. Quyền pháp lý thường được xác định dựa trên địa điểm xảy ra sự việc hoặc liên quan tới người có quốc tịch nước này, những tiêu chí phù hợp với các quy tắc pháp luật quốc gia và quốc tế được thừa nhận.
Tại Việt Nam, Bộ luật Hình sự năm 2015 với các nội dung sửa đổi, bổ sung năm 2017 cũng thiết lập nguyên tắc liên quan tới thẩm quyền: những người vi phạm pháp luật trên đất Việt Nam sẽ chịu sự xét xử theo quy định của Bộ luật này. Tuy nhiên, những quy định này chủ yếu áp dụng trong phạm vi quốc nội và không phải là cơ sở trực tiếp để giải quyết những vụ án phức tạp có tính chất liên quốc gia.
Minh họa: Hình sự & an toàn pháp lý — Ảnh: The Tribune / SEARCH Foundation · CC BY 4.0
Bối cảnh vụ án và những yếu tố phức tạp
Năm 2017, cụ thể là tháng 2, một cá nhân mang quốc tịch Triều Tiên tên là Kim Jong-nam đã thiệt mạng tại một cảng hàng không quốc tế ở Kuala Lumpur, Malaysia. Sự kiện này tạo ra một làn sóng phản ứng mạnh mẽ trên phạm vi quốc tế vì những nghi ngờ về phương pháp sát hại. Các nhà điều tra địa phương nhận định rằng thủ phạm có thể đã sử dụng một chất hóa học độc hại có tác dụng tấn công hệ thống thần kinh, được ghi tên là VX, một hợp chất đã bị các hiệp ước quốc tế về giới hạn vũ khí hóa học cấm sử dụng.
Vụ án nhanh chóng phát triển thành một tình huống phức tạp với các yếu tố liên quan tới nhiều quốc gia. Hai phụ nữ bị cơ quan chức năng Malaysia bắt và giam giữ. Sự việc này trở thành tâm điểm chú ý của giới quan sát quốc tế bởi những câu hỏi về trách nhiệm, mục đích của hành động, và những ý nghĩa địa chính trị sâu xa.
Chức năng và giới hạn của Tòa án Hình sự Quốc tế
Tòa án Hình sự Quốc tế, được thành lập theo những quy định pháp lý năm 1998, có trụ sở ở La Hay, một thành phố thuộc Hà Lan. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử quốc tế có một cơ chế tòa án vĩnh cửu, có thẩm quyền để xác định trách nhiệm cá nhân trong những vụ việc liên quan tới tội ác quốc tế ở quy mô toàn cầu.
Tòa án được phép xét xử những cá nhân liên quan tới bốn nhóm tội ác nêu trên. Tuy nhiên, khả năng can thiệp của nó không phải là tự động. Nguyên tắc bổ trợ đóng vai trò then chốt: ICC không phải là một cơ chế tối cao hay có quyền lực vô hạn trên các hệ thống pháp lý quốc gia. Thay vào đó, nó chỉ thụ lý khi các quốc gia có liên quan không sẵn sàng hoặc không có khả năng tiến hành tố tụng một cách có ý nghĩa. Ngoài ra, Hội đồng Bảo an của Tổ chức Liên Hợp Quốc cũng có quyền chuyển giao những vụ việc nhất định cho ICC thụ lý.
Những thách thức pháp lý đối với vụ Kim Jong-nam
Để xác định liệu vụ án này có thể được đưa tới ICC hay không, cần phải kiểm tra xem những hành vi có phù hợp với định nghĩa các tội ác quốc tế hay không. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc xác định liệu cái chết có thể được phân loại là một tội ác chống lại nhân loại. Loại tội ác này yêu cầu các yếu tố đặc biệt: hành động phải được thực hiện một cách liên tục, quy mô rộng, và được nhắm vào những thường dân.
Những câu hỏi liên quan tới ý định, bối cảnh chính trị, cơ cấu tổ chức của những người tham gia cần phải được làm rõ thông qua tài liệu, chứng cứ, và lời khai. Quá trình này đòi hỏi công sức điều tra kỹ lưỡng.
Một trở ngại pháp lý khác là tình trạng thành viên của Triều Tiên. Quốc gia này không phải là nước ký kết và phê chuẩn những quy định lập kế hoạch cho ICC. Do đó, ICC sẽ gặp khó khăn trong việc xác lập thẩm quyền, trừ khi có một quyết định của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc chuyển giao vụ việc.
Hành động và phản ứi quốc tế
Malaysia, quốc gia nơi xảy ra sự kiện, đã bắt đầu những bước điều tra và truy tố dựa trên luật trong nước. Các cơ quan pháp lý Malaysia tiến hành những hoạt động điều tra, thu thập chứng cứ, và xác định những người liên quan.
Cộng hòa Hàn Quốc, vì có những lợi ích địa chính trị liên quan, cũng đã theo dõi sát sao diễn biến của vụ án. Cộng đồng quốc tế, bao gồm các tổ chức nhân quyền, cũng chú ý tới những khía cạnh pháp lý của vụ việc.
Triều Tiên đã phủ nhận mọi liên quan tới sự kiện. Vị trí này tạo ra những câu hỏi và tranh cãi về sự thật và trách nhiệm.
Quy trình tiềm năng nếu ICC can thiệp
Nếu ICC có thẩm quyền, quy trình sẽ diễn ra theo những bước sau: Thứ nhất, cần phải xác định rõ ràng liệu hành vi có nằm trong nhóm tội ác quốc tế được ICC xét xử hay không, và liệu ICC có thẩm quyền pháp lý hay không. Thứ hai, phải xác định quốc gia, cơ quan nào có quyền điều tra và truy tố, bao gồm cân nhắc địa điểm, quốc tịch của những người liên quan. Thứ ba, những hồ sơ liên quan có thể được gửi tới ICC thông qua một quốc gia thành viên, hoặc Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc có thể chủ động chuyển giao. Thứ tư, sau khi thụ lý, các bộ phận của ICC sẽ đánh giá tính thụ lý, công tố viên sẽ tiến hành điều tra. Thứ năm, xét xử công khai sẽ diễn ra, bảo đảm quyền bào chữa cho bị cáo. Thứ sáu, bản án, nếu có, sẽ được thi hành tại các quốc gia thành viên có sự thỏa thuận.
Kết luận và những lưu ý
Vụ án Kim Jong-nam phản ánh những thách thức lớn khi áp dụng pháp luật quốc tế vào những tình huống phức tạp, đa chiều có liên quan tới các quốc gia khác nhau. Nguyên tắc bổ trợ của ICC đảm bảo rằng tòa án quốc gia có quyền ưu tiên trong việc xử lý, và ICC chỉ can thiệp trong những hoàn cảnh đặc biệt.
Cần lưu ý rằng Việt Nam hiện tại chưa là nước ký kết Quy chế Rome về ICC. Mọi đánh giá về thẩm quyền ICC phải được cập nhật và xem xét kỹ lưỡng dựa trên tình hình pháp lý tại thời điểm tham khảo.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
