Khung pháp lý điều chỉnh
Vấn đề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự năm 2015 (Luật số 91/2015/QH13), tại phần quy định về trách nhiệm dân sự phát sinh do hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho chủ thể khác mà không xuất phát từ một quan hệ hợp đồng đã giao kết trước đó. Đây là chế định nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trước những hành vi xâm phạm từ chủ thể khác trong xã hội.
Minh họa: Hợp đồng & dân sự — Ảnh: USAID Vietnam · Public domain
Điều kiện làm phát sinh trách nhiệm bồi thường
Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng chỉ đặt ra khi một chủ thể có hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản hoặc các quyền, lợi ích hợp pháp khác của chủ thể khác và gây ra thiệt hại trên thực tế. Khi hội đủ các yếu tố này, bên gây thiệt hại có nghĩa vụ bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này hoặc luật chuyên ngành có liên quan quy định khác.
Pháp luật cũng loại trừ trách nhiệm bồi thường trong hai tình huống: thiệt hại xảy ra do sự kiện bất khả kháng, hoặc thiệt hại hoàn toàn bắt nguồn từ lỗi của chính người bị thiệt hại. Riêng trường hợp thiệt hại phát sinh từ tài sản, chủ sở hữu hoặc người đang chiếm hữu, quản lý tài sản đó phải chịu trách nhiệm bồi thường tương ứng, trừ khi thuộc các trường hợp loại trừ nêu trên.
Nguyên tắc xác định và điều chỉnh mức bồi thường
Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra nguyên tắc cốt lõi: thiệt hại thực tế phải được bồi thường đầy đủ và kịp thời, nhằm hạn chế hậu quả kéo dài cho bên bị thiệt hại. Các bên có quyền tự thỏa thuận về phương thức bồi thường — bằng tiền, bằng hiện vật hay thông qua việc thực hiện một công việc cụ thể — cũng như lựa chọn bồi thường một lần hay chia thành nhiều đợt.
Pháp luật cũng dự liệu tình huống bên chịu trách nhiệm bồi thường được xem xét giảm mức bồi thường, áp dụng khi người đó không có lỗi hoặc chỉ có lỗi vô ý, trong khi mức thiệt hại lại quá lớn so với khả năng tài chính thực tế của họ. Ngược lại, nếu chính bên bị thiệt hại cũng có lỗi góp phần gây ra thiệt hại, phần thiệt hại tương ứng với lỗi đó sẽ không được bồi thường. Khi mức bồi thường đã ấn định không còn phù hợp với diễn biến thực tế, các bên có quyền đề nghị Tòa án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét điều chỉnh lại cho phù hợp.
Chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường
Về năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại của cá nhân, Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015 phân định theo độ tuổi và tình trạng năng lực hành vi dân sự:
- Người từ đủ mười tám tuổi trở lên gây thiệt hại phải tự mình bồi thường bằng tài sản của bản thân.
- Người chưa đủ mười lăm tuổi gây thiệt hại thì cha, mẹ là người chịu trách nhiệm bồi thường; nếu tài sản của cha, mẹ không đủ mà người chưa thành niên đó có tài sản riêng thì phần còn thiếu được lấy từ tài sản riêng ấy.
- Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải bồi thường bằng tài sản của chính mình; nếu tài sản không đủ, cha, mẹ có trách nhiệm bồi thường phần còn thiếu.
- Đối với người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự đang có người giám hộ, người giám hộ được dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường; nếu tài sản đó không đủ, người giám hộ phải bồi thường bằng tài sản của mình, trừ khi chứng minh được bản thân không có lỗi trong việc giám hộ.
Song song với trách nhiệm của cá nhân, Điều 597 Bộ luật Dân sự 2015 quy định riêng cho trường hợp thiệt hại do người của pháp nhân gây ra trong quá trình thực hiện nhiệm vụ được pháp nhân giao: pháp nhân phải đứng ra bồi thường cho bên bị thiệt hại. Sau khi đã thực hiện nghĩa vụ này, pháp nhân có quyền yêu cầu người trực tiếp có lỗi hoàn trả một khoản tiền tương ứng theo quy định của pháp luật.
Phạm vi thiệt hại được bồi thường khi sức khỏe bị xâm phạm
Trong trường hợp sức khỏe của một người bị xâm phạm, Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê cụ thể các khoản được tính vào mức bồi thường, gồm: chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng và phục hồi chức năng bị mất hoặc suy giảm; phần thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại; chi phí hợp lý cùng phần thu nhập thực tế bị mất của người trực tiếp chăm sóc người bị thiệt hại trong thời gian điều trị; và các khoản thiệt hại khác theo quy định pháp luật có liên quan.
Trình tự thực hiện quyền yêu cầu bồi thường
Trên thực tế, việc xác lập và thực hiện quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng thường trải qua các bước cơ bản sau:
- Xác định rõ hành vi vi phạm và các điều kiện làm phát sinh trách nhiệm bồi thường theo quy định pháp luật.
- Thu thập, lưu giữ đầy đủ chứng cứ, tài liệu chứng minh thiệt hại đã xảy ra trên thực tế, như hóa đơn, chứng từ y tế, biên bản định giá tài sản.
- Trao đổi, thương lượng với bên gây thiệt hại về mức bồi thường cụ thể và phương thức thực hiện.
- Trường hợp hai bên không đạt được thỏa thuận, bên bị thiệt hại có quyền khởi kiện, yêu cầu Tòa án giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.
- Lưu trữ đầy đủ hồ sơ, tài liệu liên quan trong suốt quá trình giải quyết để phục vụ việc chứng minh khi cần thiết.
Thời hiệu khởi kiện và một số lưu ý
Theo Điều 588 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là 03 năm, tính từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc buộc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Đây là mốc thời gian quan trọng mà bên bị thiệt hại cần lưu tâm để tránh mất quyền khởi kiện khi thời hiệu đã hết.
Để bảo vệ tốt quyền lợi hợp pháp của mình, bên bị thiệt hại nên chủ động thu thập và bảo quản chứng cứ ngay từ giai đoạn đầu, đồng thời tiến hành các bước yêu cầu bồi thường trong thời hạn luật định. Việc thiếu chứng cứ chứng minh thiệt hại hoặc chậm trễ thực hiện quyền yêu cầu đều có thể khiến quyền lợi hợp pháp không được bảo đảm đầy đủ trên thực tế.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
