Kết hôn là một trong những sự kiện pháp lý quan trọng nhất trong đời sống mỗi người, làm phát sinh quan hệ vợ chồng được pháp luật thừa nhận và bảo vệ. Để việc kết hôn có giá trị pháp lý, đôi bên nam nữ không chỉ cần sự đồng thuận về tình cảm mà còn phải đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định và thực hiện đúng trình tự đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền. Bài viết trình bày tổng quát, dễ hiểu về điều kiện kết hôn, các trường hợp bị cấm, hồ sơ cần chuẩn bị và các bước thực hiện thủ tục theo quy định pháp luật hiện hành.
Điều kiện để kết hôn hợp pháp
Theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình, nam nữ chỉ được coi là kết hôn hợp pháp khi đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:
- Về độ tuổi: nam phải từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ phải từ đủ 18 tuổi trở lên tại thời điểm đăng ký kết hôn, tính theo ngày, tháng, năm sinh.
- Về ý chí: việc kết hôn phải do chính nam và nữ tự nguyện quyết định, không bên nào được cưỡng ép, lừa dối hoặc cản trở bên kia.
- Về năng lực hành vi dân sự: cả hai bên không bị mất năng lực hành vi dân sự tại thời điểm đăng ký kết hôn (tình trạng một người do mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ hành vi, đã bị tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự).
- Việc kết hôn không thuộc các trường hợp bị cấm theo quy định pháp luật (trình bày ở mục dưới).
Riêng quan hệ giữa những người cùng giới tính, pháp luật hiện hành không thừa nhận là hôn nhân, nên không được đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền.
Các trường hợp không được phép kết hôn
Ngoài các điều kiện chung nêu trên, pháp luật còn quy định một số trường hợp bị cấm kết hôn nhằm bảo vệ trật tự xã hội, đạo đức gia đình và sức khỏe giống nòi, bao gồm:
- Kết hôn giả tạo, tức lợi dụng việc đăng ký kết hôn nhằm mục đích khác (xuất, nhập cảnh, cư trú, nhập quốc tịch, hưởng chế độ ưu đãi...) mà không nhằm xây dựng gia đình thực sự.
- Tảo hôn (một hoặc cả hai bên chưa đủ tuổi kết hôn); cưỡng ép, lừa dối kết hôn hoặc cản trở việc kết hôn tự nguyện của người khác.
- Người đang có vợ hoặc có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác; hoặc người chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn, chung sống như vợ chồng với người đang có chồng, có vợ.
- Kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa những người cùng dòng máu về trực hệ, có họ trong phạm vi ba đời; giữa cha, mẹ nuôi với con nuôi; giữa người từng là cha, mẹ nuôi với con nuôi, cha chồng với con dâu, mẹ vợ với con rể, cha dượng với con riêng của vợ, mẹ kế với con riêng của chồng.
Việc kết hôn vi phạm điều kiện nêu trên, hoặc rơi vào trường hợp bị cấm, có thể bị coi là kết hôn trái pháp luật và bị xử lý theo quy định (trình bày ở phần sau).
Hồ sơ cần chuẩn bị khi đăng ký kết hôn
Khi đến cơ quan có thẩm quyền đăng ký kết hôn, hai bên nam nữ thường cần chuẩn bị các giấy tờ cơ bản sau:
- Giấy tờ tùy thân còn giá trị sử dụng để chứng minh nhân thân, ngày tháng năm sinh (như căn cước công dân, chứng minh nhân dân hoặc hộ chiếu).
- Giấy tờ chứng minh nơi cư trú theo quy định về đăng ký hộ tịch.
- Nội dung khai báo, cam đoan về tình trạng hôn nhân hiện tại là đang độc thân, đủ điều kiện kết hôn, không vi phạm các trường hợp cấm kết hôn, theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký hộ tịch tại thời điểm nộp hồ sơ.
Trường hợp một bên đã từng kết hôn trước đó, cần có giấy tờ chứng minh quan hệ hôn nhân trước đã chấm dứt hợp pháp, ví dụ bản án, quyết định ly hôn đã có hiệu lực, hoặc giấy chứng tử của vợ, chồng cũ. Trường hợp một bên công tác trong lực lượng vũ trang hoặc ngành nghề đặc thù, có thể cần thêm xác nhận tình trạng hôn nhân từ đơn vị công tác theo quy định nội bộ của ngành đó.
Đối với trường hợp kết hôn có yếu tố nước ngoài (một bên là công dân Việt Nam, một bên là người nước ngoài, hoặc cả hai bên là công dân Việt Nam nhưng định cư ở nước ngoài), hồ sơ và cơ quan tiếp nhận có một số điểm khác biệt so với kết hôn trong nước, thường yêu cầu thêm giấy tờ chứng minh tình trạng hôn nhân do cơ quan có thẩm quyền ở nước ngoài cấp, đã hợp pháp hóa lãnh sự và dịch thuật theo quy định. Do thủ tục này có tính đặc thù và có thể thay đổi theo thời kỳ, các cặp đôi nên chủ động liên hệ cơ quan đăng ký hộ tịch có thẩm quyền để được hướng dẫn cụ thể tại thời điểm thực hiện.
Trình tự, thủ tục đăng ký kết hôn
Về nguyên tắc chung, việc đăng ký kết hôn được thực hiện qua các bước cơ bản như sau:
- Hai bên nam nữ cùng có mặt, nộp hồ sơ đăng ký kết hôn tại cơ quan đăng ký hộ tịch có thẩm quyền theo nơi cư trú của một trong hai bên.
- Cơ quan tiếp nhận kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ, đối chiếu với các điều kiện kết hôn nêu trên.
- Nếu hồ sơ hợp lệ và hai bên đủ điều kiện, cơ quan có thẩm quyền ghi việc kết hôn vào sổ hộ tịch và trao Giấy chứng nhận kết hôn. Trường hợp cần xác minh thêm, thời gian giải quyết có thể kéo dài hơn theo quy định pháp luật về hộ tịch.
- Cả hai bên phải cùng có mặt khi nhận Giấy chứng nhận kết hôn. Việc kết hôn chỉ được coi là hoàn tất, có giá trị pháp lý kể từ thời điểm được ghi vào sổ hộ tịch theo đúng trình tự trên.
Cần lưu ý, việc nam nữ chung sống như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền sẽ không làm phát sinh quan hệ vợ chồng được pháp luật thừa nhận, dù có tổ chức lễ cưới theo phong tục hay không. Điều này có ý nghĩa quan trọng khi xác định quyền, nghĩa vụ về tài sản, thừa kế và đối với con chung về sau.
Hậu quả pháp lý khi kết hôn trái pháp luật
Khi việc kết hôn vi phạm một trong các điều kiện kết hôn theo quy định, pháp luật gọi đây là kết hôn trái pháp luật. Người trong cuộc, cha mẹ, người thân thích hoặc cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền về gia đình, trẻ em có quyền yêu cầu tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật đó.
Khi tòa án ra quyết định hủy việc kết hôn trái pháp luật, hai bên phải chấm dứt quan hệ như vợ chồng. Quyền, nghĩa vụ của cha, mẹ đối với con vẫn giải quyết theo nguyên tắc bảo đảm quyền lợi của con; quan hệ tài sản giữa hai bên giải quyết theo thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì theo quy định pháp luật dân sự liên quan.
Bên cạnh trách nhiệm dân sự, một số hành vi vi phạm nghiêm trọng còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm, chẳng hạn cưỡng ép người khác kết hôn trái ý muốn, cản trở kết hôn tự nguyện, tiến bộ, vi phạm chế độ một vợ một chồng gây hậu quả nghiêm trọng, hoặc tổ chức việc kết hôn cho người chưa đủ tuổi. Mức độ trách nhiệm cụ thể phụ thuộc vào tính chất, hậu quả thực tế của từng hành vi, do cơ quan có thẩm quyền xem xét từng trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Nam, nữ chưa đủ tuổi theo quy định có thể kết hôn nếu được cha mẹ hai bên đồng ý không? Không. Điều kiện về độ tuổi kết hôn là bắt buộc theo pháp luật, không phụ thuộc vào sự đồng ý của cha mẹ hay người giám hộ. Nếu một bên chưa đủ tuổi, việc đăng ký kết hôn sẽ không được thực hiện; nếu cố tình tổ chức thì có thể bị coi là tảo hôn và người tổ chức phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng.
Hai người đã tổ chức đám cưới, sống chung và có con chung nhưng chưa đăng ký kết hôn thì có được coi là vợ chồng hợp pháp không? Về nguyên tắc là không. Quan hệ vợ chồng chỉ được pháp luật thừa nhận từ thời điểm đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền theo đúng trình tự luật định; lễ cưới theo phong tục không thay thế cho thủ tục này. Tuy vậy, quyền và nghĩa vụ đối với con chung vẫn được pháp luật bảo vệ theo quy định về quan hệ cha, mẹ và con.
Người đã ly hôn có phải chờ một khoảng thời gian nhất định mới được đăng ký kết hôn lần nữa không? Pháp luật hôn nhân và gia đình hiện hành không đặt ra khoảng thời gian chờ bắt buộc sau ly hôn mới được kết hôn lại. Điều quan trọng là tại thời điểm đăng ký kết hôn mới, người đó phải chứng minh quan hệ hôn nhân trước đã chấm dứt hợp pháp và đáp ứng đầy đủ các điều kiện kết hôn khác.
Nếu phát hiện người kết hôn với mình đã có vợ hoặc chồng khác tại thời điểm đăng ký, bên bị lừa dối có thể làm gì? Bên bị lừa dối, hoặc cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền theo quy định pháp luật, có thể yêu cầu tòa án nhân dân có thẩm quyền xem xét hủy việc kết hôn trái pháp luật đó, đồng thời người vi phạm có thể chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng tùy mức độ vi phạm. Đây là vấn đề có nhiều tình tiết thực tế, cần cơ quan có thẩm quyền xem xét cụ thể.
Căn cứ pháp lý
- Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014: Điều 5 (các hành vi bị cấm); Điều 8 (điều kiện kết hôn); Điều 9 (đăng ký kết hôn); Điều 10, Điều 11 (người có quyền yêu cầu hủy và xử lý việc kết hôn trái pháp luật).
- Bộ luật Dân sự năm 2015: quy định về năng lực hành vi dân sự của cá nhân, bao gồm trường hợp mất năng lực hành vi dân sự.
- Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung): tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ; tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng; tội tổ chức tảo hôn.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, cung cấp thông tin pháp luật phổ thông, không thay thế cho tư vấn pháp lý cụ thể đối với từng trường hợp.
