Sau khi vợ chồng ly hôn, con chưa thành niên, hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, hoặc con đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, vẫn tiếp tục được cả cha và mẹ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục như trước; điều thay đổi chỉ là ai là người trực tiếp nuôi con, cùng quyền và nghĩa vụ tương ứng của người còn lại. Bài viết dưới đây trình bày những nguyên tắc chung theo pháp luật hiện hành về quyền nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng và việc thỏa thuận giữa cha mẹ sau ly hôn, mang tính tham khảo phổ thông.
Nguyên tắc xác định người trực tiếp nuôi con sau ly hôn
Việc ai là người trực tiếp nuôi con sau ly hôn trước hết do vợ chồng tự thỏa thuận. Nếu không thỏa thuận được, vợ hoặc chồng có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết, căn cứ vào quyền lợi mọi mặt của con để quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi dưỡng.
Có hai mốc tuổi thường được xem xét. Với con dưới 36 tháng tuổi, về nguyên tắc con được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp lợi ích của con. Với con từ đủ 7 tuổi trở lên, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét nguyện vọng của con khi giải quyết việc nuôi con.
Ngoài độ tuổi, các yếu tố thường được cân nhắc còn gồm điều kiện chỗ ở, thu nhập, thời gian mỗi bên có thể dành cho con; môi trường sống, học tập; sự gắn bó đã có giữa con với từng người. Không có yếu tố đơn lẻ nào quyết định tuyệt đối; tất cả được xem xét tổng thể vì lợi ích tốt nhất của con.
Quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ sau khi ly hôn
Dù ai là người trực tiếp nuôi con, cả cha và mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con chưa thành niên, hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, hoặc con đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Ly hôn không làm chấm dứt tư cách cha, mẹ đối với con.
Người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu người không trực tiếp nuôi thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng; đồng thời có nghĩa vụ tạo điều kiện để người không trực tiếp nuôi con được thăm nom, chăm sóc, giáo dục con, không được ngăn cản nếu việc thăm nom đó không gây ảnh hưởng xấu đến con.
Người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con, đồng thời có quyền, nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở. Nếu việc thăm nom bị lạm dụng, ảnh hưởng xấu đến việc chăm sóc, giáo dục con, người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom của người kia; ngược lại, nếu bị cản trở thăm nom mà không có lý do chính đáng, người không trực tiếp nuôi con cũng có quyền đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, bảo vệ quyền của mình.
Về mặt đại diện, con chưa thành niên chưa có đầy đủ năng lực hành vi dân sự nên nhiều thủ tục liên quan đến con (học tập, khám chữa bệnh, giấy tờ hộ tịch...) thường cần người đại diện theo pháp luật; cha, mẹ là người đại diện theo pháp luật đương nhiên của con chưa thành niên, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con
Cấp dưỡng là việc một người có nghĩa vụ đóng góp tiền hoặc tài sản khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người không sống chung với mình nhưng có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, khi người đó là người chưa thành niên hoặc đã thành niên mà không có khả năng lao động, không có tài sản để tự nuôi mình. Sau ly hôn, người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con.
Mức cấp dưỡng do cha và mẹ thỏa thuận, căn cứ thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con; không thỏa thuận được thì có thể yêu cầu Tòa án quyết định. Mức này không bất biến; khi có lý do chính đáng, chẳng hạn thu nhập thay đổi hoặc nhu cầu của con thay đổi theo độ tuổi, sức khỏe, học tập, các bên có thể thỏa thuận lại hoặc yêu cầu Tòa án thay đổi.
Về phương thức, việc cấp dưỡng có thể thực hiện định kỳ (hằng tháng, hằng quý, nửa năm, hằng năm) hoặc một lần, tùy theo thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ quyết định phương thức phù hợp. Trên thực tế, phương thức định kỳ hằng tháng thường được lựa chọn vì phù hợp với nhịp sinh hoạt của con.
Nghĩa vụ cấp dưỡng thường kéo dài cho đến khi con đủ 18 tuổi; trường hợp con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, nghĩa vụ cấp dưỡng có thể tiếp tục theo quy định.
Thỏa thuận nuôi con giữa cha và mẹ
Pháp luật khuyến khích cha mẹ tự thỏa thuận về việc nuôi con khi ly hôn, vì đây thường là cách giúp việc chăm sóc con ổn định, giảm xung đột kéo dài về sau. Một thỏa thuận nuôi con thường cần làm rõ: ai trực tiếp nuôi từng con (nếu có nhiều con, có thể mỗi người nuôi một hoặc một số con, hoặc một người nuôi tất cả); nơi cư trú của con; mức và phương thức cấp dưỡng; cách thức, thời gian thăm nom, đón con; cách trao đổi thông tin về sức khỏe, học tập của con; và hướng xử lý khi hoàn cảnh thay đổi trong tương lai.
Thỏa thuận nên được lập thành văn bản rõ ràng, có chữ ký của cả hai bên để thuận tiện thực hiện sau này. Trường hợp thuận tình ly hôn, nội dung thỏa thuận về nuôi con thường được trình bày trong yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn để Tòa án xem xét, ghi nhận nếu bảo đảm quyền lợi của con. Trường hợp không thỏa thuận được, vấn đề nuôi con do Tòa án xem xét, quyết định trong quá trình giải quyết vụ việc ly hôn theo yêu cầu của một bên.
Thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn
Sau khi bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực, việc ai là người trực tiếp nuôi con không phải là điều cố định. Cha, mẹ có thể thỏa thuận thay đổi người trực tiếp nuôi con nếu thấy phù hợp với lợi ích của con ở giai đoạn hiện tại; nếu không thỏa thuận được, bên có yêu cầu có quyền đề nghị Tòa án giải quyết.
Việc thay đổi thường được xem xét trên các căn cứ như: cha, mẹ có thỏa thuận phù hợp với lợi ích của con; hoặc người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Con từ đủ 7 tuổi trở lên tiếp tục được xem xét nguyện vọng trong quá trình giải quyết. Mục đích là bảo đảm con được sống trong môi trường phù hợp nhất với sự phát triển của mình theo từng giai đoạn, không nhằm gây bất lợi cho bên nào.
Khi một bên không thực hiện đúng nghĩa vụ
Trường hợp người có nghĩa vụ cấp dưỡng không tự nguyện thực hiện theo thỏa thuận hoặc bản án, quyết định đã có hiệu lực, bên còn lại có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành để bảo đảm quyền lợi của con. Pháp luật hình sự cũng có quy định về hành vi từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng khi người có nghĩa vụ có khả năng thực tế nhưng cố tình không thực hiện, khiến người được cấp dưỡng lâm vào tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe, hoặc đã từng bị xử lý về hành vi này mà còn tái phạm.
Ngược lại, nếu người trực tiếp nuôi con cản trở việc thăm nom mà không có lý do chính đáng, hoặc việc thăm nom bị lợi dụng gây ảnh hưởng xấu đến con, bên bị ảnh hưởng có quyền đề nghị cơ quan có thẩm quyền, trong đó có Tòa án, xem xét can thiệp để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình và của con.
Câu hỏi thường gặp
Con dưới 36 tháng tuổi có chắc chắn do mẹ trực tiếp nuôi không? Về nguyên tắc là có ưu tiên, nhưng không tuyệt đối: nếu người mẹ không đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con, việc nuôi con có thể được sắp xếp khác.
Không trực tiếp nuôi con thì có còn được gặp con không? Có. Người không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền, nghĩa vụ thăm nom con, không ai được cản trở, trừ khi việc thăm nom ảnh hưởng xấu đến việc chăm sóc, giáo dục con và được Tòa án xem xét hạn chế theo yêu cầu của người trực tiếp nuôi con.
Mức cấp dưỡng nuôi con được xác định như thế nào, có cố định không? Trước hết do cha mẹ tự thỏa thuận, dựa trên thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con; không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án quyết định. Mức này không cố định vĩnh viễn, có thể thỏa thuận lại hoặc yêu cầu thay đổi khi hoàn cảnh thay đổi đáng kể.
Sau khi ly hôn có thể xin đổi người trực tiếp nuôi con không? Có thể, khi cha mẹ thỏa thuận được với nhau, hoặc khi có căn cứ cho thấy người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện chăm sóc con và việc thay đổi phù hợp với lợi ích của con. Không thỏa thuận được thì do Tòa án xem xét, giải quyết theo yêu cầu của bên liên quan.
Căn cứ pháp lý
- Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Điều 81 (Việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con sau khi ly hôn); Điều 82 (Nghĩa vụ, quyền của cha, mẹ không trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn); Điều 83 (Nghĩa vụ, quyền của cha, mẹ trực tiếp nuôi con đối với người không trực tiếp nuôi con); Điều 84 (Thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn); Điều 107 và Điều 110 (Nghĩa vụ cấp dưỡng; nghĩa vụ cấp dưỡng của cha, mẹ đối với con); Điều 116 (Mức cấp dưỡng); Điều 117 (Phương thức cấp dưỡng).
- Bộ luật Dân sự 2015: Điều 21 (Người chưa thành niên); Điều 136 (Đại diện theo pháp luật của cá nhân).
- Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017): Điều 186 (Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng).
Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo pháp luật phổ thông tại thời điểm biên soạn, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.
