Cơ sở pháp lý
Vấn đề quyền trực tiếp nuôi con và nghĩa vụ cấp dưỡng sau khi vợ chồng ly hôn được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, tập trung tại các Điều 81, 82, 83, 84 (về việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con và việc thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn) cùng các Điều 110, 116, 117, 118, 119 (về nghĩa vụ cấp dưỡng của cha, mẹ đối với con, mức cấp dưỡng, phương thức thực hiện, các trường hợp chấm dứt nghĩa vụ và chủ thể có quyền yêu cầu cấp dưỡng). Bên cạnh đó, Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng có những quy định nền tảng liên quan đến năng lực hành vi dân sự, làm cơ sở để xác định và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em trong các quan hệ nêu trên.
Minh họa: Hôn nhân & gia đình — Ảnh: The government of the Republic of Vietnam · Public domain
Quyền và nghĩa vụ đối với con sau khi ly hôn
Việc chấm dứt quan hệ hôn nhân giữa cha và mẹ không làm mất đi tư cách cha, mẹ của con. Cả hai bên vẫn tiếp tục có quyền và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục đối với con chưa thành niên, hoặc con đã thành niên nhưng bị mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi sống bản thân.
Pháp luật ưu tiên tôn trọng sự thỏa thuận giữa cha và mẹ về việc ai là người trực tiếp nuôi con cũng như cách thức thực hiện nghĩa vụ của bên còn lại, miễn là thỏa thuận đó bảo đảm quyền lợi mọi mặt của con. Trường hợp cha mẹ không thể thống nhất, Tòa án sẽ là cơ quan quyết định, dựa trên nguyên tắc bảo đảm tốt nhất quyền lợi của con về mọi mặt; nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên, nguyện vọng của con cũng sẽ được xem xét. Riêng với con dưới 36 tháng tuổi, về nguyên tắc con được giao cho mẹ trực tiếp nuôi dưỡng, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.
Người không trực tiếp nuôi con có quyền, đồng thời có nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở trái pháp luật. Ngược lại, nếu việc thăm nom bị lợi dụng, gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, thì người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom đó.
Nghĩa vụ cấp dưỡng cho con
Song song với quyền thăm nom, người không trực tiếp nuôi con phải thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng nhằm bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng và học tập của con. Đây là nghĩa vụ mang tính bắt buộc, được đặt ra không phụ thuộc vào việc người có nghĩa vụ có tự nguyện thực hiện hay không.
Mức cấp dưỡng trước hết do cha, mẹ tự thỏa thuận trên cơ sở thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ và nhu cầu thiết yếu của con; nếu hai bên không thỏa thuận được thì có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Việc cấp dưỡng có thể thực hiện định kỳ hằng tháng, hằng quý, nửa năm, hằng năm hoặc cấp dưỡng một lần, tùy theo thỏa thuận của các bên hoặc quyết định của Tòa án. Người trực tiếp nuôi con, cùng những chủ thể khác được pháp luật ghi nhận, có quyền yêu cầu người có nghĩa vụ thực hiện việc cấp dưỡng khi bên đó không tự giác thực hiện.
Nghĩa vụ cấp dưỡng chấm dứt khi con đã thành niên và có khả năng lao động hoặc có tài sản để tự nuôi sống bản thân, khi con được nhận làm con nuôi, khi người có nghĩa vụ cấp dưỡng đã trực tiếp nuôi dưỡng con, khi một trong hai bên (người cấp dưỡng hoặc người được cấp dưỡng) qua đời, hoặc khi rơi vào các trường hợp chấm dứt khác theo quy định của pháp luật.
Thay đổi người trực tiếp nuôi con và mức cấp dưỡng
Sau khi Tòa án đã ra bản án, quyết định về việc nuôi con, nếu phát sinh căn cứ hợp lý, cha, mẹ hoặc các chủ thể khác có thẩm quyền theo quy định vẫn có thể yêu cầu Tòa án xem xét thay đổi người trực tiếp nuôi con. Việc thay đổi được đặt ra khi cha và mẹ có thỏa thuận mới phù hợp với lợi ích của con, hoặc khi có căn cứ cho thấy người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện để trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên cũng được lấy ý kiến khi Tòa án xem xét việc thay đổi này.
Tương tự, mức cấp dưỡng đã được ấn định trước đó không mang tính cố định vĩnh viễn. Khi xuất hiện lý do chính đáng — chẳng hạn thu nhập, khả năng kinh tế của người cấp dưỡng thay đổi, hoặc nhu cầu thực tế của con tăng lên hay giảm xuống — các bên có quyền thỏa thuận điều chỉnh mức cấp dưỡng; nếu không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án giải quyết.
Trình tự thực hiện
Trên thực tế, việc xác lập quyền nuôi con và nghĩa vụ cấp dưỡng thường trải qua các bước sau:
- Cha và mẹ trao đổi, thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, mức và phương thức cấp dưỡng; nên lập thành văn bản để làm căn cứ thực hiện về sau.
- Nếu không đạt được sự đồng thuận, một hoặc cả hai bên nộp đơn yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết, kèm theo tài liệu, chứng cứ chứng minh điều kiện nuôi con của mình.
- Tòa án thụ lý, xác minh, thu thập chứng cứ và ra bản án, quyết định về người trực tiếp nuôi con cùng mức, phương thức cấp dưỡng, trên nguyên tắc bảo đảm quyền lợi mọi mặt của con.
- Khi phát sinh căn cứ để thay đổi người trực tiếp nuôi con hoặc mức cấp dưỡng, bên có liên quan nộp đơn yêu cầu Tòa án xem xét, giải quyết theo thủ tục tương ứng.
Một số lưu ý thực tiễn
Để quá trình giải quyết được thuận lợi, các bên nên chuẩn bị đầy đủ giấy tờ, tài liệu chứng minh điều kiện kinh tế, chỗ ở, thời gian và khả năng chăm sóc con, cùng các yếu tố khác liên quan trực tiếp đến quyền lợi của con. Thời gian giải quyết các tranh chấp về nuôi con trên thực tế có thể kéo dài do tính chất phức tạp của việc xác minh điều kiện từng bên, vì vậy các đương sự cần kiên trì theo dõi tiến độ giải quyết vụ việc.
Nếu người có nghĩa vụ cấp dưỡng không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, không đúng hạn, bên còn lại có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền buộc thực hiện nghĩa vụ này theo quy định của pháp luật về thi hành án. Đồng thời, hành vi cản trở quyền thăm nom con một cách trái pháp luật, hoặc ngược lại, việc lạm dụng quyền thăm nom gây ảnh hưởng xấu đến việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, đều có thể là căn cứ để bên bị ảnh hưởng yêu cầu Tòa án can thiệp, kể cả việc hạn chế quyền thăm nom trong những trường hợp thật sự cần thiết.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
