Căn cứ pháp lý áp dụng
Theo điểm m khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) năm 2024, chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh được liệt kê là một trong các nhóm đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Quy định khung này sau đó được làm rõ thêm tại khoản 2 Điều 3 Nghị định 158/2025/NĐ-CP, trong đó phân định cụ thể nhóm chủ hộ kinh doanh phải tham gia BHXH bắt buộc thành hai trường hợp:
- Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh và đang thực hiện nộp thuế theo phương pháp kê khai;
- Chủ hộ kinh doanh không rơi vào trường hợp trên thì sẽ chính thức thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2029, tức được lùi thời điểm áp dụng so với nhóm còn lại.
Ngoài hai văn bản gốc nêu trên, Công văn 2792/BHXH-QLT năm 2026 còn bổ sung thêm một mốc thời gian và một ngưỡng doanh thu quan trọng: kể từ ngày 01/01/2026, chủ hộ kinh doanh có doanh thu trong năm vượt quá 01 tỷ đồng phải chủ động nộp hồ sơ đăng ký tham gia BHXH bắt buộc theo đúng quy trình. Ngược lại, nếu doanh thu năm của hộ kinh doanh chưa vượt mốc 01 tỷ đồng, chủ hộ vẫn được quyền lựa chọn tham gia BHXH theo hình thức tự nguyện thay vì bắt buộc.
Như vậy, để xác định một chủ hộ kinh doanh có thuộc diện phải đóng BHXH bắt buộc hay không, cần xem xét đồng thời ba yếu tố: hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh hay chưa, phương pháp nộp thuế đang áp dụng là gì, và mức doanh thu thực tế phát sinh trong năm là bao nhiêu.
Minh họa: Doanh nghiệp & hộ kinh doanh — Ảnh: Vuong Tri Binh · CC BY-SA 4.0
Mức đóng và tiền lương làm căn cứ đóng BHXH
Căn cứ điểm a khoản 4 Điều 33 Luật BHXH 2024, mức đóng BHXH bắt buộc của chủ hộ kinh doanh được phân bổ vào hai quỹ với tỷ lệ như sau:
- 3% tiền lương đóng vào quỹ ốm đau và thai sản;
- 22% tiền lương đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất.
Cộng gộp lại, tổng mức đóng BHXH bắt buộc mà chủ hộ kinh doanh phải thực hiện hằng kỳ là 25% trên tiền lương làm căn cứ đóng.
Về việc xác định tiền lương làm căn cứ đóng, chủ hộ kinh doanh được chủ động lựa chọn mức phù hợp với khả năng tài chính của mình, nhưng phải tuân thủ giới hạn hai đầu: không được thấp hơn mức tham chiếu, đồng thời không được vượt quá 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng. Tại thời điểm hiện hành, mức tham chiếu được áp dụng là 2,53 triệu đồng; đây là căn cứ để chủ hộ kinh doanh tính toán biên độ tiền lương đóng phù hợp cho mình.
Việc nộp tiền đóng BHXH có thể được chủ hộ kinh doanh thực hiện theo hai kênh: đóng trực tiếp với cơ quan BHXH, hoặc đóng thông qua hộ kinh doanh, doanh nghiệp, hợp tác xã. Về phương thức đóng, chủ hộ kinh doanh có thể lựa chọn linh hoạt theo chu kỳ hằng tháng, 03 tháng một lần hoặc 06 tháng một lần, tùy theo dòng tiền thực tế của hộ kinh doanh.
Một tình huống cần lưu ý là trường hợp chủ hộ kinh doanh đồng thời có quan hệ lao động và làm việc tại một doanh nghiệp khác. Với tình huống này, việc tham gia BHXH không áp dụng theo nguyên tắc thông thường mà phải thực hiện theo hướng dẫn riêng tại khoản 3 Điều 3 Nghị định 158/2025/NĐ-CP.
Trình tự thực hiện nghĩa vụ tham gia BHXH
Để bảo đảm tuân thủ đầy đủ quy định nêu trên, chủ hộ kinh doanh có thể thực hiện lần lượt theo các bước sau:
- Rà soát lại tình trạng đăng ký kinh doanh của hộ kinh doanh và tổng hợp mức doanh thu thực tế phát sinh trong năm, làm cơ sở đối chiếu với ngưỡng 01 tỷ đồng.
- Trường hợp doanh thu năm vượt 01 tỷ đồng, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ đăng ký tham gia BHXH bắt buộc và nộp tới cơ quan BHXH có thẩm quyền quản lý theo địa bàn.
- Xác định mức tiền lương dự kiến làm căn cứ đóng, bảo đảm nằm trong biên độ cho phép, tức từ mức tham chiếu cho đến tối đa 20 lần mức tham chiếu.
- Lựa chọn phương thức đóng phù hợp với dòng tiền của hộ kinh doanh, có thể là hằng tháng, 03 tháng hoặc 06 tháng một lần, rồi tiến hành đóng BHXH theo đúng kỳ hạn đã chọn.
- Duy trì việc theo dõi định kỳ, đối chiếu số liệu đã đóng để bảo đảm không phát sinh chậm đóng hoặc thiếu sót trong quá trình thực hiện nghĩa vụ.
Việc thực hiện tuần tự theo các bước trên giúp chủ hộ kinh doanh chủ động kiểm soát được nghĩa vụ của mình, đồng thời hạn chế tối đa rủi ro bị truy thu hoặc xử lý do chậm đăng ký, chậm đóng.
Một số điểm cần lưu ý thêm
Do đây là nhóm chính sách còn khá mới đối với khu vực hộ kinh doanh, các quy định liên quan — đặc biệt là mốc thời gian áp dụng, ngưỡng doanh thu và mức tham chiếu dùng để tính tiền lương đóng — hoàn toàn có thể được điều chỉnh, sửa đổi trong thời gian tới. Vì vậy, chủ hộ kinh doanh cần chủ động theo dõi, cập nhật các văn bản hướng dẫn mới ban hành để tránh áp dụng sai hoặc bỏ lỡ thời hạn.
Việc chậm trễ hoặc bỏ sót nghĩa vụ đăng ký, đóng BHXH bắt buộc không chỉ tiềm ẩn rủi ro bị xử lý theo quy định của pháp luật, mà quan trọng hơn còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi an sinh xã hội lâu dài của chính chủ hộ kinh doanh, bao gồm các chế độ ốm đau, thai sản, hưu trí và tử tuất về sau. Do tính chất phức tạp và thường xuyên thay đổi của lĩnh vực này, mỗi hộ kinh doanh có thể rơi vào một tình huống pháp lý khác nhau tùy theo mô hình hoạt động, phương pháp nộp thuế và mức doanh thu cụ thể, nên việc đối chiếu kỹ quy định trước khi thực hiện đăng ký là điều cần thiết.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
