Bối cảnh và mục đích của dự thảo
Bộ Nông nghiệp và Môi trường hiện đang tổ chức lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 123/2024/NĐ-CP — văn bản hiện hành quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai. Mục tiêu chính của lần sửa đổi này là hoàn thiện, làm rõ hơn các quy định đã ban hành, khắc phục những điểm chưa thống nhất hoặc còn vướng mắc trong quá trình áp dụng thực tế, đồng thời cập nhật cho phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hiện nay, trong đó có sự xuất hiện của đơn vị hành chính đặc khu. Việc sửa đổi được kỳ vọng sẽ giúp các cơ quan quản lý nhà nước về đất đai áp dụng chế tài xử phạt một cách thống nhất, minh bạch và đúng thẩm quyền hơn.
Minh họa: Đất đai & nhà ở — Ảnh: Jakub Hałun · CC BY 4.0
Nguyên tắc xác định hành vi vi phạm hành chính về đất đai
Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là việc bổ sung Điều 3a, quy định riêng về nguyên tắc xác định hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai. Theo đó, một hành vi chỉ bị coi là vi phạm hành chính và bị xử phạt khi hành vi đó đã được quy định cụ thể trong Luật Đất đai và trong chính Nghị định 123/2024/NĐ-CP; việc xác định hành vi vi phạm phải tuân theo đúng trình tự, thủ tục mà pháp luật đã quy định, không được suy diễn hay áp dụng tùy tiện.
Dự thảo cũng làm rõ cách xử lý đối với hai nhóm chủ thể đặc thù. Thứ nhất, đối với đơn vị hành chính đặc khu — mô hình chính quyền địa phương mới được hình thành — mức xử phạt vi phạm hành chính về đất đai sẽ được áp dụng tương ứng như đối với chính quyền địa phương cấp phường hoặc cấp xã, nhằm bảo đảm sự thống nhất về thẩm quyền và mức chế tài giữa các cấp chính quyền có tính chất tương đồng. Thứ hai, đối với trường hợp vợ và chồng, hoặc nhiều cá nhân cùng đứng tên và cùng có quyền sử dụng đối với một thửa đất, dự thảo quy định các đồng chủ sử dụng đất này sẽ bị xử phạt như một cá nhân duy nhất, ngoại trừ trường hợp có căn cứ cho thấy nhiều thành viên trong số đó cùng trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm — khi đó mỗi người có thể bị xem xét trách nhiệm riêng.
Bổ sung, sửa đổi các biện pháp khắc phục hậu quả và mức phạt tiền
Về biện pháp khắc phục hậu quả, dự thảo đề xuất bổ sung thêm ba điểm mới — điểm p, điểm q và điểm r — vào khoản 3 Điều 4 của Nghị định 123/2024/NĐ-CP. Các biện pháp được bổ sung bao gồm: buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi xảy ra vi phạm, buộc khôi phục lại mốc địa giới đơn vị hành chính trong trường hợp mốc giới bị xâm phạm hoặc di dời trái phép, và buộc thực hiện lại thủ tục hành chính về đất đai theo đúng quy định trong trường hợp thủ tục trước đó đã thực hiện không đúng.
Tương tự, khoản 5 Điều 27 cũng được sửa đổi theo hướng bổ sung biện pháp khắc phục hậu quả cụ thể hơn: người vi phạm buộc phải thực hiện lại thủ tục hành chính về đất đai đúng trình tự, đồng thời kết quả của thủ tục hành chính đã thực hiện không đúng quy định trước đó sẽ bị hủy bỏ.
Về mức phạt tiền, khoản 2 Điều 16 được sửa đổi theo hướng ấn định mức phạt từ 2.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng áp dụng đối với hành vi không thực hiện đăng ký biến động đất đai theo quy định của pháp luật đất đai hiện hành. Đây là mức phạt hướng đến nhóm hành vi liên quan đến nghĩa vụ đăng ký, cập nhật biến động về quyền sử dụng đất mà người sử dụng đất phải thực hiện khi có thay đổi.
Điều chỉnh thẩm quyền xử phạt của chính quyền cấp xã và đoàn kiểm tra chuyên ngành
Dự thảo cũng sửa đổi các quy định về thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai. Cụ thể, khoản 1 Điều 30 được sửa đổi theo hướng mở rộng thẩm quyền của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã: được phép áp dụng mức phạt tiền lên đến 250.000.000 đồng đối với các hành vi vi phạm thuộc thẩm quyền, đồng thời có quyền áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả tương ứng theo quy định của Nghị định.
Bên cạnh đó, một số khoản của Điều 31 cũng được sửa đổi, trong đó đáng chú ý là việc quy định Trưởng đoàn kiểm tra chuyên ngành về đất đai có thẩm quyền xử phạt tiền lên đến 400.000.000 đồng. Việc điều chỉnh thẩm quyền theo hướng này cho thấy chủ trương phân định rõ hơn vai trò, trách nhiệm giữa chính quyền cơ sở và lực lượng kiểm tra chuyên ngành trong việc phát hiện, xử lý các vi phạm về đất đai ngay từ giai đoạn đầu.
Trình tự thực hiện theo quy định của dự thảo
Theo nội dung dự thảo, việc xử lý một vụ việc vi phạm hành chính về đất đai được hình dung qua ba bước cơ bản. Trước tiên, cơ quan hoặc người có thẩm quyền phải xác định hành vi vi phạm dựa trên căn cứ pháp lý được quy định tại Nghị định 123/2024/NĐ-CP, bảo đảm hành vi đó đã được luật định danh cụ thể chứ không suy diễn từ các quy định khác. Tiếp theo, các biện pháp khắc phục hậu quả tương ứng — theo quy định tại Điều 4 và Điều 27 đã được sửa đổi, bổ sung — sẽ được áp dụng song song hoặc sau khi ra quyết định xử phạt, tùy theo tính chất của hành vi vi phạm. Cuối cùng, các thủ tục hành chính có liên quan đến việc xử phạt — bao gồm việc ra quyết định, tổ chức thi hành quyết định xử phạt và các biện pháp khắc phục hậu quả — sẽ được thực hiện theo đúng trình tự pháp luật quy định đối với lĩnh vực đất đai.
Nhìn chung, dự thảo Nghị định sửa đổi Nghị định 123/2024/NĐ-CP tập trung vào ba nhóm vấn đề chính: làm rõ nguyên tắc và căn cứ xác định hành vi vi phạm hành chính về đất đai, bổ sung và cụ thể hóa các biện pháp khắc phục hậu quả, và điều chỉnh thẩm quyền xử phạt phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hiện nay. Đây vẫn đang là văn bản trong giai đoạn lấy ý kiến, do đó nội dung có thể còn được điều chỉnh trước khi được ban hành chính thức.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
