Cơ sở pháp luật áp dụng
Theo Nghị quyết 29/2026/QH16, những hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến đất đai mà xảy ra trước khi Luật Đất đai 2024 bắt đầu thi hành vào ngày 01/8/2024 sẽ được xử lý theo hai phương thức riêng biệt. Cơ quan tố tụng có quyền lựa chọn giữa biện pháp không khởi tố (miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm hình sự) hoặc biện pháp hoãn lại việc khởi tố (cho phép đối tượng vi phạm có thời gian khắc phục). Nghị quyết 29/2026/QH16 chính thức có giá trị từ ngày 01/5/2026 trở về sau.
Minh họa: Đất đai & nhà ở — Ảnh: USDAgov · Public domain
Không khởi tố trách nhiệm hình sự
Cơ quan tố tụng có thẩm quyền áp dụng biện pháp miễn trách nhiệm hình sự trong những tình huống dưới đây:
Đối với các vi phạm không làm mất mát hoặc lãng phí của nhà nước:
Để được áp dụng biện pháp này, các điều kiện sau phải được thỏa mãn đồng thời:
- Hành vi không liên quan đến tham nhũng hay lợi ích cá nhân bất chính
- Động cơ thực hiện nhằm vào mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội, hoặc bảo vệ lợi ích quốc phòng và an ninh quốc gia
- Dự án hoặc công trình đã hoàn thành và tạo ra lợi ích kinh tế-xã hội thực tế cho cộng đồng địa phương cũng như toàn quốc
- Không có ai khiếu nại hoặc tố cáo liên quan, hoặc nếu có thì đã được giải quyết toàn bộ theo đúng quy trình pháp luật
Đối với các vi phạm có làm mất mát hoặc lãng phí của nhà nước:
Ngoài việc phải thỏa mãn các điều kiện trên, còn cần:
- Các hậu quả tổn hại phải được khắc phục hoàn toàn trong toàn bộ quá trình điều tra, truy tố và xét xử
Khi các điều kiện trên được thỏa mãn đầy đủ, cơ quan tố tụng tại bất kỳ giai đoạn nào của vụ án đều có thể miễn trách nhiệm hình sự cho người vi phạm.
Hoãn lại việc khởi tố hình sự
Cơ quan tố tụng cũng có quyền xem xét hoãn lại việc khởi tố để cấp cho các tổ chức hay cá nhân cơ hội khắc phục những hậu quả gây ra, với điều kiện phải đáp ứng đủ các tiêu chí dưới đây:
- Có hành vi vi phạm pháp luật nhưng xuất phát từ mục đích phát triển kinh tế-xã hội, hoặc nhằm bảo đảm quốc phòng, an ninh
- Mặc dù gây ra tổn hại hoặc lãng phí tài sản công, nhưng không có yếu tố tham nhũng hay chiêu lợi
- Dự án hoặc công trình vẫn đang trong quá trình triển khai chưa hoàn tất, chưa khắc phục được toàn bộ tổn hại do những lý do nằm ngoài tầm kiểm soát, tuy nhiên vẫn còn khả năng, giải pháp, và điều kiện thuận lợi để hoàn thành và khắc phục hậu quả
- Tổ chức hay cá nhân liên quan có cam kết rõ ràng về việc khắc phục, đồng thời tích cực thực hiện khắc phục theo lộ trình và kế hoạch đã cam kết
Các bước thực hiện cụ thể
Để áp dụng những quy định nêu trên, cơ quan tố tụng cần tiến hành theo trình tự như sau:
Bước 1: Xác định rõ thời gian xảy ra vi phạm, đảm bảo rằng hành vi vi phạm đó diễn ra trước ngày 01/8/2024 (tức là trước khi Luật Đất đai 2024 chính thức có hiệu lực). Chỉ những vi phạm trong khoảng thời gian này mới áp dụng được quy định này; những vi phạm từ ngày 01/8/2024 trở đi sẽ tuân theo các hướng dẫn của Luật Đất đai 2024.
Bước 2: Tập hợp và xác thực các chứng cứ liên quan đến mục đích sử dụng đất, bao gồm việc chứng minh rằng mục đích đó nhằm vào phát triển kinh tế-xã hội hoặc bảo vệ quốc phòng, an ninh; đồng thời kiểm tra xem có hay không những dấu hiệu của tham nhũng.
Bước 3: Khảo sát hiện tại tình trạng của dự án hoặc công trình: xác định xem nó đã hoàn thành hay vẫn đang tiến hành, và đánh giá những lợi ích kinh tế-xã hội mà nó mang lại cho địa phương và quốc gia.
Bước 4: Phân tích kỹ lưỡng mức độ tổn hại và lãng phí tài sản nhà nước (nếu có); nếu có tổn hại, cần đánh giá xem mức độ như thế nào và liệu hậu quả đã được khắc phục hay chưa.
Bước 5: Rà soát toàn bộ các khiếu nại hoặc tố cáo liên quan đến vụ việc: xác định xem có hay không những khiếu nại, tố cáo như thế, và nếu có thì chúng có đã được giải quyết trọn vẹn theo quy trình pháp luật hay chưa.
Bước 6: Trên cơ sở các thông tin đã thu thập, cơ quan tố tụng lựa chọn áp dụng một trong hai biện pháp:
- Áp dụng miễn trách nhiệm hình sự nếu đầy đủ các điều kiện được quy định, và (trong trường hợp có tổn hại) tổn hại đó đã được khắc phục hoàn toàn
- Áp dụng hoãn lại việc khởi tố nếu dự án, công trình vẫn còn tiềm năng khắc phục và người liên quan có cam kết khắc phục theo tiến độ và kế hoạch xác định
Bước 7: Thường xuyên giám sát và đánh giá quá trình thực hiện cam kết khắc phục; nếu phát hiện tổ chức hoặc cá nhân không tuân thủ đúng tiến độ hay kế hoạch đã cam kết, sẽ xử lý theo những quy định pháp luật hiện có.
Các lưu ý quan trọng cần biết
- Quy định này chỉ được áp dụng cho những vi phạm có liên quan đến đất đai mà xảy ra trước ngày 01/8/2024; những vi phạm xảy ra từ ngày 01/8/2024 trở đi sẽ được điều chỉnh bởi Luật Đất đai 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành của nó
- Tất cả các điều kiện được liệt kê phải được thỏa mãn cùng lúc; thiếu bất kỳ một điều kiện nào cũng dẫn tới không thể áp dụng biện pháp miễn trách nhiệm hình sự
- Khi có tổn hại hoặc lãng phí tài sản công, điều bắt buộc là hậu quả đó phải được khắc phục hết sức để có thể được miễn trách nhiệm hình sự
- Việc hoãn lại việc khởi tố luôn gắn liền với những cam kết rõ ràng về khắc phục hậu quả và lộ trình thực hiện; dự án, công trình cần phải sở hữu khả năng, giải pháp, và điều kiện cụ thể để có thể khắc phục được
- Để tra cứu và đọc toàn văn Nghị quyết 29/2026/QH16, vui lòng tham khảo Cổng thông tin điện tử Chính phủ (vanban.chinhphu.vn)
- Nội dung của bài viết này là tài liệu tham khảo chung, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chuyên môn dành riêng cho từng trường hợp cụ thể
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
