Căn cứ pháp lý
Hoạt động kiểm sát giải quyết tranh chấp đất đai theo thủ tục hành chính tuân thủ một hệ thống căn cứ pháp lý toàn diện. Luật Tố tụng hành chính năm 2015 tạo lập khung pháp lý chính, với Điều 30 và Điều 31 xác định cơ quan tòa án nào có quyền xét xử các khiếu nại nhằm vào quyết định hay hành vi của chính quyền liên quan đến quản lý, cấp phát đất đai. Đồng thời, Điều 13 và Điều 136 của Luật này giao cho Viện kiểm sát nhân dân trách nhiệm giám sát toàn bộ quá trình tố tụng hành chính, từ khâu thụ lý, yêu cầu cơ quan tòa án áp dụng pháp luật đúng đắn, cho tới tham gia bảo vệ quyền lợi trong phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm.
Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 bổ sung quyền năng công tố và kiểm sát tập trung vào bảo đảm tính hợp pháp, kịp thời trong giải quyết từng vụ án hành chính. Luật Đất đai năm 2024, kế thừa các quy định cơ bản từ Luật Đất đai năm 2013, quy định chi tiết về quyền lợi, bổn phận của những người được cấp phép sử dụng đất, cũng như quy trình trao đất, thuê đất, cấp chứng chỉ sử dụng đất và cơ chế giải quyết khiếu nại tại các cơ quan nhà nước trước khi tiến tới tòa án.
Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 phân định ranh giới: tranh chấp giữa các chủ thể (cá nhân, doanh nghiệp) về quyền sử dụng đất được Tòa án nhân dân giải quyết theo quy tắc dân sự, khác với tranh chấp hành chính mà người dân khiếu kiện quyết định hoặc hành vi của cơ quan quản lý nhà nước. Luật Khiếu nại năm 2011 sắp xếp trình tự, thủ tục khiếu nại quyết định hành chính liên quan đất đai là bước tiền nhiệm trong việc xác định điều kiện có đủ yếu tố để khởi kiện vụ án hành chính.
Minh họa: Đất đai & nhà ở — Ảnh: Wayne77 · CC BY-SA 3.0
Phân biệt loại vụ việc và xác định thẩm quyền
Bước đầu tiên khi kiểm sát là phân biệt rõ hai nhóm vụ việc về đất đai. Nhóm thứ nhất bao gồm những khiếu kiện nhằm vào quyết định hoặc hành vi của các cơ quan nhà nước (như quyết định thu hồi quyền sử dụng đất, quyết định chấp thuận hoặc từ chối cấp chứng chỉ quyền sử dụng, quyết định xử phạt lỗi hành chính về đất đai), được Tòa án nhân dân giải quyết nhờ quy trình tố tụng hành chính. Nhóm thứ hai liên quan tới tranh chấp giữa các cá nhân, hộ gia đình hay các tổ chức với nhau về quyền sử dụng đất, thuộc quyền giải quyết của Tòa án theo quy tắc tố tụng dân sự.
Xác định chính xác loại vụ việc là tiền đề để Viện kiểm sát nhận thức đúng về cấp tòa án có thẩm quyền. Tòa án cấp huyện tiếp nhận và xử lý ở bậc sơ thẩm các khiếu kiện hành chính nhằm vào quyết định hay hành vi của chính quyền cấp huyện hoặc các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có thẩm quyền. Tòa án cấp tỉnh giải quyết những khiếu kiện liên quan quyết định hành chính của cơ quan tỉnh, các bộ, ngành trung ương hoặc những trường hợp quyết định của Ủy ban nhân dân cấp huyện mà pháp luật quy định thuộc thẩm quyền tòa án cấp tỉnh. Khi kiểm sát, cần so sánh căn cứ: cơ quan nào ra quyết định, chức vụ người ra quyết định, giá trị tài sản đất tranh chấp, các bên khởi kiện là ai để kết luận tính hợp lệ về thẩm quyền.
Vai trò kiểm sát xuyên suốt quá trình giải quyết vụ án
Viện kiểm sát nhân dân tham gia từng giai đoạn của vụ án: khi tòa án tiếp nhận, trong quá trình thu thập và đánh giá bằng chứng, khi tiến hành xét xử bậc sơ thẩm, trong các kháng cáo sau đó và thi hành án. Tại phiên tòa, Viện kiểm sát phát biểu ý kiến về cách xử lý vụ án phù hợp pháp luật, chỉ rõ những sai phạm nếu có, kiến nghị Tòa án và những người tham gia tố tụng khắc phục. Khi phát hiện bản án hay quyết định vi phạm pháp luật, Viện kiểm sát có quyền kháng nghị theo trình tự phúc thẩm hoặc yêu cầu kháng nghị trong giám đốc thẩm, tái thẩm.
Những vấn đề đặc biệt cần kiểm sát
Khi giám sát vụ án hành chính về đất đai, Viện kiểm sát cần chú ý những vấn đề riêng. Thứ nhất, xác thực thẩm quyền của người ra quyết định hành chính: người đó có phải là người được pháp luật phân công quyền quyết định hay không. Thứ hai, kiểm chứng việc tuân thủ trình tự, thủ tục liên quan đến cấp chứng chỉ quyền sử dụng đất, phân bổ đất, cho thuê đất, thu hồi đất có đầy đủ và đúng qui cách hay không. Thứ ba, đối chiếu tài liệu địa chính, bản vẽ địa chính, các kế hoạch quy hoạch sử dụng đất đã được cấp có thẩm quyền phê chuẩn. Thứ tư, kiểm tra xem người khởi kiện có phải là người chịu tác động trực tiếp bởi quyết định hay hành vi bị khiếu kiện hay không. Thứ năm, xác định kỳ hạn khởi kiện có thỏa mãn những yêu cầu theo Luật Tố tụng hành chính hay không.
Công tác thu thập bằng chứng phải bao hàm tất cả các hồ sơ cấp chứng chỉ, tài liệu quy hoạch, biên bản xác minh thực địa, biên bản thỏa thuận, lời khai của những người liên quan, những ai có quyền lợi hoặc nghĩa vụ liên quan để nắm bắt toàn diện bức tranh sự việc. Qua hoạt động giám sát này, Viện kiểm sát đóng góp bảo vệ quyền lợi chính đáng của những người tham gia vụ án, đặc biệt là công dân khi vấn đề liên quan đến tài sản đất có giá trị cao, bảo đảm các quyết định và phán quyết được ban hành tuân thủ pháp luật, loại bỏ rủi ro oan sai hoặc vi phạm trong xét xử tranh chấp hành chính về đất đai.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
