Cơ sở pháp lý áp dụng
Việc thu hồi đất đã giao cho hộ gia đình, cá nhân là người dân tộc thiểu số trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, trong các tình huống người sử dụng đất không còn khả năng hoặc không còn nhu cầu tiếp tục sử dụng, hiện được hướng dẫn cụ thể tại Quyết định 44/2026/QĐ-UBND do Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ban hành. Văn bản này được xây dựng trên cơ sở các quy định tại Điều 16 và Điều 48 của Luật Đất đai, nhằm cụ thể hóa trình tự, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp chính quyền khi phát sinh trường hợp cần thu hồi loại đất đã cấp cho nhóm đối tượng chính sách này.
Minh họa: Đất đai & nhà ở — Ảnh: Grahame Hutchison · GFDL 1.2
Các trường hợp thuộc diện thu hồi đất
Theo Quyết định 44/2026/QĐ-UBND, có hai nhóm tình huống làm phát sinh việc thu hồi đất đã giao cho người dân tộc thiểu số.
Thứ nhất, người sử dụng đất qua đời nhưng không để lại người thừa kế thuộc hàng thừa kế được xác định theo khoản 2 Điều 16 Luật Đất đai. Khi không còn ai đủ điều kiện đứng ra nhận thừa kế quyền sử dụng đất theo quy định nêu trên, diện tích đất đó sẽ được xem xét đưa vào diện thu hồi.
Thứ hai, người sử dụng đất chuyển đi khỏi địa bàn cấp tỉnh nơi có thửa đất, hoặc bản thân không còn nhu cầu tiếp tục sử dụng đất, nhưng lại không thực hiện việc tặng cho hay chuyển nhượng quyền sử dụng đất cho những người thuộc hàng thừa kế theo khoản 2 Điều 16 Luật Đất đai. Trong trường hợp này, đất cũng bị đưa vào diện xem xét thu hồi vì không còn gắn với mục đích và đối tượng chính sách ban đầu.
Khi rơi vào một trong hai tình huống nêu trên, cơ quan quản lý đất đai cấp xã có trách nhiệm chủ động lập hồ sơ thu hồi đất và trình lên Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã để xem xét, quyết định.
Trình tự, thủ tục thu hồi đất
Quy trình thu hồi đất được thực hiện qua bốn bước, mỗi bước gắn với một mốc thời hạn cụ thể.
Bước một: kể từ thời điểm phát hiện một trong các trường hợp nêu trên, cơ quan quản lý đất đai cấp xã có tối đa 15 ngày để hoàn thiện hồ sơ thu hồi đất. Hồ sơ gồm tờ trình đề nghị thu hồi đất và dự thảo quyết định thu hồi đất, được soạn theo Mẫu số 27 ban hành kèm theo Quyết định 44/2026/QĐ-UBND.
Bước hai: trong thời hạn không quá 5 ngày, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã xem xét và ban hành quyết định thu hồi đất chính thức.
Bước ba: trong vòng 10 ngày kể từ ngày quyết định thu hồi đất được ban hành, cơ quan quản lý đất đai cấp xã phải trình cơ quan có thẩm quyền để thành lập Hội đồng định giá tài sản. Hội đồng này có nhiệm vụ xác định giá trị tài sản gắn liền với đất, làm căn cứ bồi thường cho người có đất bị thu hồi hoặc cho người được hưởng thừa kế, nếu có.
Bước bốn: việc xác định giá trị tài sản gắn liền với đất để tính bồi thường được thực hiện theo đúng quy định tại Điều 78 và Điều 79 Luật Đất đai. Kinh phí phục vụ công tác bồi thường trong trường hợp này được bố trí từ nguồn ngân sách nhà nước.
Ý nghĩa của quy định và một số lưu ý
Cơ chế thu hồi đất nêu trên được thiết kế nhằm bảo đảm quỹ đất đã giao cho đồng bào dân tộc thiểu số — vốn mang tính chất chính sách hỗ trợ, ổn định đời sống — được sử dụng đúng đối tượng, đúng mục đích. Khi người được giao đất không còn đáp ứng điều kiện thụ hưởng, do qua đời mà không có người thừa kế hợp lệ, hoặc không còn gắn bó và sử dụng đất tại địa phương, cơ quan nhà nước sẽ thu hồi lại để có thể tiếp tục bố trí cho đối tượng chính sách khác. Đồng thời, quyền lợi vật chất của người có đất hoặc người thừa kế vẫn được bảo đảm thông qua cơ chế bồi thường giá trị tài sản gắn liền với đất.
Một điểm đáng lưu ý là toàn bộ quy trình được ràng buộc bởi các mốc thời gian khá chặt chẽ: 15 ngày để lập hồ sơ, 5 ngày để ban hành quyết định, và 10 ngày để trình thành lập hội đồng định giá. Cách thiết kế này nhằm tránh tình trạng kéo dài, ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan. Việc bồi thường tài sản gắn liền với đất vẫn được thực hiện đầy đủ theo Điều 78 và Điều 79 Luật Đất đai, cho thấy quy định không mang tính tước đoạt mà vẫn tôn trọng nguyên tắc bồi thường thỏa đáng khi Nhà nước thu hồi đất.
Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất thuộc diện chính sách giao đất cho người dân tộc thiểu số, cũng như người thân của họ, nên chủ động nắm rõ các điều kiện và mốc thời gian nêu trên. Nếu có nhu cầu chuyển giao quyền sử dụng đất cho người thừa kế hợp lệ, việc thực hiện sớm thủ tục tặng cho hoặc chuyển nhượng sẽ giúp tránh trường hợp đất bị đưa vào diện thu hồi ngoài mong muốn.
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp, vui lòng liên hệ với Luật An Dân Việt hoặc cơ quan có thẩm quyền.
